&. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"
Η μνήμη δεν είναι μόνο υπόθεση γεγονότων· είναι και υπόθεση του τρόπου με τον οποίο επιλέγουμε να τα θυμόμαστε. Στην Πιάλεια Τρικάλων, η θυσία του Β. Τσιαβαλιάρη, του πρώτου νεκρού του πολέμου του 1940, τιμάται κάθε χρόνο, όπως της αξίζει.
Όμως η ιστορική και ηθική αξία μιας θυσίας δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από τη χρονική στιγμή του θανάτου. Γιατί πίσω από τον «πρώτο» υπήρξαν και οι άλλοι νεκροί, που έπεσαν στην ίδια γη, για την ίδια Πατρίδα και κάτω από τις ίδιες συνθήκες πολέμου.
Η μνήμη δεν έχει πρώτο και δεύτερο νεκρό
Κούτσικος Βασίλειος (28/10/1940), Ζάχος Χρήστος(15/11/1940), Ζτρίβας Χρήστος (12/1940), Τσιάμης Ιωάννης(29/1/1941), Παπαδημητρίου Αχιλλέας (19/3/1941), Υφαντής Δημήτριος (27/7/1941), Τσιαβαλιάρης Βασίλειος (28/10/1940).
Αν τα παραπάνω ονόματα των νεκρών Πιαλειωτών στον πόλεμο του 1940 διαβαστούν ανάποδα, δεν αλλάζει τίποτα. Και δεν αλλάζει τίποτα γιατί η ιστορική αξία της θυσίας δεν καθορίζεται από τη σειρά με την οποία θα προφέρουμε τα ονόματα των νεκρών.
Κάθε χρόνο στην Πιάλεια Τρικάλων τιμούμε τη θυσία του Β. Τσιαβαλιάρη, του πρώτου νεκρού του πολέμου του 1940 στα αλβανικά βουνά. Και δικαίως. Η ιδιότητά του αυτή αποτελεί ένα ιδιαίτερο ιστορικό γεγονός και έχει τη δική του συμβολική σημασία.
Όμως από την Πιάλεια έπεσαν και άλλοι συγχωριανοί μας στον ίδιο πόλεμο. Η θυσία τους είναι εξίσου πραγματική, ο θάνατός τους αδιαμφισβήτητος και η προσφορά τους στην Πατρίδα δεν γίνεται μικρότερη επειδή η τύχη τούς στέρησε την «πρωτιά».
Ο πόλεμος του 1940 είχε τη δική του ιστορική εξέλιξη, τη δική του έκβαση και τις συγκεκριμένες συνέπειές του για την Ελλάδα. Ο θάνατος του πρώτου νεκρού υπήρξε ένα τραγικό γεγονός μέσα στην αλυσίδα των πολεμικών γεγονότων. Δεν αποτέλεσε όμως παράγοντα που καθόρισε την εξέλιξη ή την έκβαση του πολέμου. Η χρονική προτεραιότητα του θανάτου είναι, επομένως, ένα ιστορικό χαρακτηριστικό, όχι μέτρο ηρωισμού.
Γιατί ο ηρωισμός και η θυσία για την Πατρίδα δεν αξιολογούνται με το ημερολόγιο. Δεν υπάρχει «πιο ηρωικός» επειδή έπεσε πρώτος ούτε «λιγότερο σημαντικός» επειδή έπεσε αργότερα. Όλοι αντιμετώπισαν τον ίδιο κίνδυνο, όλοι βρέθηκαν απέναντι στον ίδιο εχθρό και όλοι πλήρωσαν το ίδιο βαρύ τίμημα: Τη ζωή τους.
Γι’ αυτό θα ήταν δίκαιο στο εξής, χωρίς σε καμία περίπτωση να αμφισβητείται ή να υποβαθμίζεται η ιδιαίτερη τιμή προς τον Β. Τσιαβαλιάρη, να αποκατασταθεί η μνήμη και των άλλων Πιαλειωτών που έπεσαν στον πόλεμο του 1940. Η δημιουργία προτομών ή άλλου ισότιμου μνημειακού τρόπου αναφοράς και η ισόποση παρουσία των ονομάτων τους στις τελετές θα αποτελούσε μια πράξη ιστορικής δικαιοσύνης.
Δεν πρόκειται για εξίσωση διαφορετικών ιστορικών ιδιοτήτων. Ο Β. Τσιαβαλιάρης θα παραμένει ο πρώτος νεκρός. Αυτό δεν αλλάζει. Εκείνο, όμως, που μπορεί και πρέπει να αλλάξει είναι ο τρόπος με τον οποίο η κοινότητα θυμάται όλους εκείνους που έπεσαν.
Γιατί η ιστορία κάθε τόπου γράφεται από τους νεκρούς του, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο οι επιζώντες και οι επόμενες γενιές επιλέγουν να τους θυμούνται. Και η μνήμη, όταν θέλει να είναι δίκαιη, δεν πρέπει να αφήνει κάποιους νεκρούς στο περιθώριο επειδή η τύχη τούς στέρησε την πρωτιά.
Η θυσία δεν είναι αγώνας ταχύτητας. Και ο θάνατος για την Πατρίδα δεν αποκτά μεγαλύτερη αξία επειδή ήρθε πρώτος.
Είθε, λοιπόν, αυτή η αβλεψία να αποκατασταθεί. Όχι για να αφαιρεθεί κάτι από τη μνήμη του Β. Τσιαβαλιάρη, αλλά για να προστεθεί κάτι στη μνήμη των άλλων πεσόντων. Γιατί μια κοινότητα τιμά πραγματικά τους νεκρούς της όταν δεν τους κατατάσσει σε πρώτους και δεύτερους, αλλά τους κρατά όλους ζωντανούς στη συλλογική της μνήμη.
Η Πιάλεια έχει χρέος να θυμάται όλους τους δικούς της νεκρούς. Και η δικαιοσύνη της μνήμης είναι ίσως ο πιο ουσιαστικός τρόπος να τους ευγνωμονεί.
Η Ιστορία, όμως, έχει και τους δικούς της αφανείς πρωταγωνιστές. Είναι εκείνοι που έπεσαν χωρίς να προλάβουν να αποκτήσουν όνομα, τίτλο ή ιδιαίτερη θέση στις σελίδες των βιβλίων. Η θυσία τους δεν καταγράφηκε πάντοτε με την ίδια ένταση, ούτε συνοδεύτηκε από μνημεία και τελετές.
Κι όμως, πάνω στις ζωές και στον θάνατό τους στηρίχθηκε η ελευθερία που εμείς σήμερα θεωρούμε αυτονόητη. Στα πεδία των μαχών δεν υπήρχαν «πρώτοι» και «δεύτεροι» ως προς την αξία της θυσίας. Υπήρχαν άνθρωποι που έδωσαν το ύψιστο αγαθό, τη ζωή τους, χωρίς να γνωρίζουν αν κάποτε θα μνημονεύονταν.
Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να ξαναδούμε τον τρόπο με τον οποίο οικοδομούμε τη συλλογική μας μνήμη. Γιατί συχνά η δόξα της Ιστορίας καταλήγει στους επώνυμους νεκρούς, ενώ οι αφανείς παραμένουν στη σκιά, σαν να ήταν η θυσία τους μικρότερης σημασίας.
Όμως η ελευθερία δεν κερδήθηκε μόνο από εκείνους που απέκτησαν ιστορικό όνομα. Κερδήθηκε και από τους πολλούς που έπεσαν σιωπηλά και άγνωστα. Αυτούς οφείλουμε να ανασύρουμε από τη λήθη και να τους αποδώσουμε τη θέση που πραγματικά τους ανήκει: Όχι, βέβαια, ως συμπληρωματικές μορφές της Ιστορίας, αλλά ως ισότιμους πρωταγωνιστές της. Γιατί η Ιστορία έχει ονόματα. Η Ελευθερία, όμως, έχει και αμέτρητους ανώνυμους νεκρούς.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η ανώνυμη θυσία στις τοπικές κοινωνίες, όπου η συλλογική μνήμη διασώζει συχνά όσα η επίσημη Ιστορία παρέλειψε ή δεν μπόρεσε να καταγράψει. Μικροί και μεγάλοι τοπικοί αγώνες, αντιστάσεις, πράξεις αλληλεγγύης και θυσίες ανθρώπων που υπερασπίστηκαν τον τόπο, την ελευθερία και την αξιοπρέπειά του έμειναν πολλές φορές έξω από τα επίσημα ιστορικά αφηγήματα.
Διασώθηκαν, όμως, μέσα από τις προφορικές μαρτυρίες, τις οικογενειακές αφηγήσεις, τα τοπωνύμια, τα μνημεία και τη μνήμη των κατοίκων. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η ιδιαίτερη αξία τους: Η τοπική μνήμη δεν είναι μια «μικρή» Ιστορία, αλλά ο ζωντανός χώρος όπου οι ανώνυμοι νεκροί εξακολουθούν να έχουν όνομα, πρόσωπο και θέση στη συνείδηση της κοινότητας.
Η ανάδειξή τους αποτελεί, επομένως, όχι μόνο πράξη τιμής αλλά και χρέος ιστορικής δικαιοσύνης, ώστε η Ελευθερία να μην αποδίδεται αποκλειστικά στους επώνυμους, αλλά και σε εκείνους που τη θεμελίωσαν με την ανώνυμη θυσία τους.
«Ετούτος ο λαός δεν γονατίζει παρά μονάχα μπροστά στους νεκρούς του» (Γ. Ρίτσος)
Η μνήμη ενός τόπου δεν μπορεί να είναι επιλεκτική. Οφείλει να κρατά ζωντανή όχι μόνο την ιδιαίτερη ιστορική θέση του πρώτου νεκρού, αλλά και τη θυσία όλων εκείνων που έπεσαν χωρίς να αποκτήσουν την ίδια αναγνωρισιμότητα.
Γιατί οι αφανείς νεκροί δεν υπήρξαν λιγότερο γενναίοι ούτε πρόσφεραν λιγότερα στην ελευθερία μας. Απλώς η Ιστορία και η τύχη δεν τους χάρισαν την πρωτιά. Και ίσως αυτό να είναι το χρέος των ζωντανών: Να δώσουν φωνή σε εκείνους που δεν πρόλαβαν να μιλήσουν. Γιατί, όπως γράφει ο Ρίτσος, «Ετούτος ο λαός δεν γονατίζει παρά μονάχα μπροστά στους νεκρούς του».
Ας γονατίσουμε, λοιπόν, μπροστά σε όλους.
Η Πιάλεια μπορεί και πρέπει να τιμά τον πρώτο νεκρό της, τον Βασίλειο Τσιαβαλάρη, χωρίς να αφήνει στη σκιά τους άλλους νεκρούς της. Γιατί η ιστορική δικαιοσύνη δεν αφαιρεί τιμή από κανέναν, αλλά αποδίδει τιμή σε όλους. Και τότε αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο ο λόγος του Ρίτσου: «Ετούτος ο λαός δεν γονατίζει παρά μονάχα μπροστά στους νεκρούς του».
Σε όλους τους νεκρούς του.
Κάποτε τα ονόματα σβήνουν από τις πινακίδες, οι φωνές σωπαίνουν και οι μορφές χάνονται από τη μνήμη των ανθρώπων. Η θυσία, όμως, μένει. Και μαζί της μένει η ελευθερία που κερδήθηκε με αυτήν. Ας μη ζητήσουμε, λοιπόν, από τους νεκρούς μας να συναγωνιστούν για μια θέση στη μνήμη. Ας τους κρατήσουμε όλους μαζί, τον πρώτο και τους επόμενους, τους επώνυμους και τους αφανείς, ως μια ενιαία αλυσίδα θυσίας.
Ας μην ξεχάσουμε κανέναν.
*** Ιδιαίτερη τιμή οφείλουμε στον δάσκαλο Γεώργιο Παπαβασιλείου που ανέδειξε την ιστορική πρωτιά του Τσιαβαλιάρη, καθώς και στους δύο καθηγητές της Παιδιατρικής σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Θεμιστοκλή Καρπάθιο και Βασίλειο Κάρλο που επιμελήθηκαν και δώρισαν το άγαλμά του, διασώζοντας έτσι την ιστορική μνήμη και την τοπική μας συλλογική ταυτότητα.
https://iliasgiannakopoulos.blogspot.com/
