ΣΕ ΠΟΙΟ ΜΕΡΟΣ ΠΩΛΟΥΝ ΕΙΡΗΝΗ
&. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"
*Από το "Μάλτα γιοκ" σε μία Μάλτα που βουλιάζει από τους Τουρίστες.
Όταν επισκέπτομαι ως Έλληνας μία ξένη χώρα ως τουρίστας ή ταξιδιώτης (η διαφορά τους είναι ουσιώδης) εκείνο που προσέχω κι αναζητώ είναι το ελληνικό στοιχείο που υπάρχει σε αυτήν*.
Μπορεί αυτό να συνιστά μία προσωπική ιδιαιτερότητα, μία sui generis Ελληνολατρία ή τέλος πάντων το υγιές κατάλοιπο ενός παραδοσιακού υγιούς εθνοκεντρισμού. Εξάλλου αυτή η αναζήτηση πέραν όλων των άλλων θετικών που εμπεριέχει εμπλουτίζει την ιστοριογνωσία και την καλώς εννοούμενη "εθνική υπερηφάνεια".
Σε ένα πρόσφατο ταξίδι μου στη Μάλτα, σε αυτήν την γήινη κουκίδα της Μεσογείου, είδα με έκπληξη την απουσία του ελληνικού στοιχείου σε αυτήν τη μικρή χώρα. Δεν θα μπορούσα να υπερηφανευτώ ότι γνώριζα πολλά γι αυτήν τη χώρα που κατοικείται από τους προϊστορικούς χρόνους.
Επειδή, όμως, ο σκοπός αυτού του άρθρου δεν είναι η καταγγελία αυτού του "αισθητικού και οικιστικού εγκλήματος" (κάτι ξέρει από αυτό η Ελλάδα...), αλλά η παρουσία-απουσία του ελληνικού στοιχείου στη χώρα της Μάλτας θα αρκεστώ σε μία “ιστορική παραδοξότητα” που χρήζει ιστορικής ερμηνείας.
Η "παραδοξότητα" αυτή εντυπώθηκε στο νου μου στο βαθμό που είχα να συγκρίνω τις εντυπώσεις μου (σχετικά με την παρουσία του ελληνικού στοιχείου στην Μάλτα) με εκείνες από την επίσκεψή μου στη Σικελία.
Τα μεγέθη της παρουσίας του ελληνικού στοιχείου-πολιτισμού στα δύο αυτά νησιωτικά συγκροτήματα είναι συντριπτικά υπέρ της Σικελίας. Στη Σικελία νιώθεις πως ζεις στην αρχαία Ελλάδα (ναοί, αρχαιολογικά ευρήματα, φιλόσοφοι...), αφού σε αυτήν το αρχαίο ελληνικό πνεύμα αναπνέει ακόμη.
Η καταγραφή των ελληνικών ναών και άλλων αρχαιολογικών ευρημάτων θα ήταν κουραστική, αφού είναι γνωστό σε όλους πως η Σικελία μαζί με την κάτω Ιταλία μάς παραπέμπουν στη γνωστή "Μεγάλη Ελλάδα".
Ας επιστρέψουμε όμως στο "ιστορικό παράδοξο" και λίγο δυσερμήνευτο συνάμα, όπως τουλάχιστον το ένιωσα εγώ. Στη σύγχρονη Μάλτα σπανίζουν (μέχρι ανυπαρξίας) τα στοιχεία που να μαρτυρούν την παρουσία των αρχαίων Ελλήνων στο νησί αυτό που βρίσκεται μία αναπνοή από τη Σικελία.
Πώς εξηγείται η αδιαφορία των αρχαίων Ελλήνων αποίκων προς τη Μάλτα; Γιατί αυτή η απουσία ενδιαφέροντος των αρχαίων Ελλήνων αποίκων προς ένα νησί που δεν προκαλούσε και τον τρόμο στους επίδοξους κατακτητές του;
Επειδή, όμως τίποτα δεν είναι αναιτιολόγητο και επειδή στην ιστορική ζωή των κρατών τα οποιαδήποτε γεγονότα δεν ευδοκιμούν στο "ιστορικό κενό", ας προσπαθήσουμε να αιτιολογήσουμε την "περιφρόνηση" των αρχαίων Ελλήνων αποίκων προς τη Μάλτα.
Το «ιστορικό παράδοξο» που επισημάναμε δεν είναι τόσο μια συνειδητή αγνόηση-περιφρόνηση των αρχαίων Ελλήνων προς τη Μάλτα, όσο αποτέλεσμα συγκεκριμένων γεωπολιτικών, οικονομικών και πολιτισμικών επιλογών του αρχαίου ελληνικού αποικισμού.
Πρώτον, ο ελληνικός αποικισμός (8ος–6ος αι. π.Χ.) δεν εξαπλώθηκε τυχαία, αλλά ακολούθησε δίκτυα εμπορίου και στρατηγικών συμφερόντων.
Η Σικελία και η Κάτω Ιταλία (η λεγόμενη Μεγάλη Ελλάδα) προσέφεραν εύφορες εκτάσεις, άφθονο νερό και σημαντικές εμπορικές δυνατότητες. Αντίθετα, η Μάλτα, με περιορισμένους φυσικούς πόρους και μικρή γεωργική παραγωγικότητα, δεν αποτελούσε ελκυστικό στόχο για μαζική αποίκιση.
Οι Έλληνες δεν αναζητούσαν απλώς νησιά, αλλά βιώσιμα οικονομικά οικοσυστήματα.
Δεύτερον, η Μάλτα βρισκόταν ήδη μέσα στη σφαίρα επιρροής ισχυρών θαλάσσιων δυνάμεων, κυρίως των Φοινίκων και αργότερα της Καρχηδόνας. Οι Φοίνικες είχαν αναπτύξει εμπορικούς σταθμούς στο νησί πολύ πριν την κορύφωση του ελληνικού αποικισμού, δημιουργώντας ένα «κλειστό» δίκτυο επιρροής που δύσκολα θα αμφισβητούσαν οι Έλληνες χωρίς σοβαρό κόστος. Αντίθετα, στη Σικελία υπήρχε μεγαλύτερο περιθώριο εγκατάστασης και ανταγωνισμού.
Τρίτον, ο χαρακτήρας της Μάλτας ως διαμετακομιστικού κόμβου-και όχι ως αυτόνομου παραγωγικού κέντρου-την καθιστούσε περισσότερο χρήσιμη ως ενδιάμεσος σταθμός παρά ως αποικία. Οι Έλληνες συχνά προτιμούσαν να ελέγχουν τέτοιους κόμβους εμμέσως μέσω εμπορικών σχέσεων, παρά με άμεση εγκατάσταση πληθυσμών.
Τέλος, δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε ότι η «απουσία» ελληνικού στοιχείου δεν είναι απόλυτη, αλλά σχετική. Υπάρχουν ενδείξεις επαφών και πολιτισμικών επιρροών, όμως αυτές δεν πήραν τη μορφή ισχυρών πόλεων-κρατών, όπως οι Συρακούσες ή ο Ακράγας στη Σικελία. Έτσι, η ιστορική μνήμη διατηρεί έντονα ό,τι άφησε μνημειακά ίχνη - και η Μάλτα, σε αυτό το επίπεδο, ανήκει περισσότερο στη φοινικική και μετέπειτα ρωμαϊκή και ιπποτική παράδοση.
Συνεπώς, η «αδιαφορία» των αρχαίων Ελλήνων δεν ήταν αμέλεια ή άγνοια, αλλά επιλογή προσαρμοσμένη στις συνθήκες της εποχής: Μία ψυχρή, ρεαλιστική εκτίμηση κόστους και οφέλους μέσα στον ανταγωνιστικό κόσμο της αρχαίας Μεσογείου.
Έτσι, το νησί παρέμεινε περισσότερο σταθμός ναυσιπλοΐας και εμπορικής διέλευσης παρά στόχος οργανωμένου αποικισμού, γεγονός που αποτυπώνεται και στην περιορισμένη αρχαιολογική μαρτυρία ελληνικής παρουσίας.
Συνεπώς, η «αδιαφορία» υπήρξε στρατηγική αποφυγή και όχι ιστορική παράλειψη.
H “σιωπή” των αρχαίων Ελλήνων απέναντι στη Μάλτα δεν είναι ένα κενό της ιστορίας, αλλά μια εύγλωττη επιλογή.
Σε έναν κόσμο όπου η θάλασσα ήταν δρόμος και υπόσχεση, η παράκαμψη ενός τόπου φανερώνει τα όρια του οράματος και τις προτεραιότητες της εποχής.
Η Μάλτα έμεινε έξω από τον ελληνικό αποικιακό χάρτη όχι επειδή δεν υπήρχε («Μάλτα γιοκ»), αλλά επειδή δεν εξυπηρετούσε το άμεσο συμφέρον, την ασφάλεια ή την οικονομική στρατηγική των πόλεων-κρατών.
Έτσι, η απουσία γίνεται παρουσία: Μία υπενθύμιση ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο από όσα έγιναν, αλλά και από όσα συνειδητά παραλείφθηκαν.
Αιώνες αργότερα, το νησί απέκτησε τον ρόλο που κάποτε του αρνήθηκαν άλλοι. Η Βαλέτα, δημιούργημα των Ιπποτών, δεν είναι απλώς μια πόλη, αλλά η καρδιά που τροφοδοτεί οικονομικά και πολιτισμικά τη Μάλτα.
Με τη στρατηγική της θέση, την αρχιτεκτονική της επιβλητικότητα και τη συνεχή της παρουσία ως διοικητικό και τουριστικό κέντρο, λειτουργεί ως μοχλός ανάπτυξης και διεθνούς ακτινοβολίας. Εκεί όπου οι αρχαίοι Έλληνες δεν είδαν προοπτική, η ιστορία απέδειξε πως ο χώρος μπορούσε να μετατραπεί σε πυρήνα δύναμης.
Η Μάλτα σήμερα «ανασαίνει» οικονομικά μέσα από τη Βαλέτα, δικαιώνοντας, έστω καθυστερημένα, τη γεωγραφία της.
Η οικονομική ευφορία ορισμένων πόλεων και χωρών συχνά δεν στηρίζεται αποκλειστικά στη σύγχρονη παραγωγή τους, αλλά σε ένα παράδοξο ιστορικό κεφάλαιο: Τα κτίσματα που άφησαν πίσω τους οι κατακτητές. Στη Ρόδο, για παράδειγμα, τα επιβλητικά τείχη και η μεσαιωνική πόλη των Ιπποτών λειτουργούν ως ζωντανό μουσείο που προσελκύει χιλιάδες επισκέπτες ετησίως, μετατρέποντας την ιστορική μνήμη σε οικονομικό πόρο.
Αντίστοιχα, στη Βαλέτα, η αρχιτεκτονική κληρονομιά των Ιωαννιτών Ιπποτών και των μεταγενέστερων κυρίαρχων έχει διαμορφώσει μια πόλη-σύμβολο, όπου κάθε πέτρα αφηγείται ιστορίες εξουσίας και επιβολής, αλλά ταυτόχρονα παράγει σύγχρονο πλούτο μέσω του τουρισμού.
Το φαινόμενο αυτό εγείρει ένα ενδιαφέρον δίλημμα: Οι κατακτητές, ενώ υπήρξαν φορείς κυριαρχίας και συχνά καταπίεσης, άφησαν πίσω τους υποδομές και αισθητικά επιτεύγματα που σήμερα αποτελούν τη βάση της τοπικής οικονομίας. Έτσι, οι κοινωνίες αυτές καλούνται να διαχειριστούν δημιουργικά μια κληρονομιά που δεν τους ανήκε αρχικά, μετατρέποντας το παρελθόν της επιβολής σε παρόν ευημερίας και πολιτιστικής ανάδειξης.
Και εκεί που το “Μάλτα γιοκ” μας διασκέδαζε με την αφέλεια ή ανικανότητα των Τούρκων, σήμερα η Μάλτα είναι παρούσα και κατακλύζεται από χιλιάδες-εκατομμύρια τουρίστες που ως ένα σημείο αδυνατεί να διαχειριστεί.
Σ Η Μ Ε Ι Ω Σ Η
*Πρεσβευτής του Ελληνικού πνεύματος στη Μάλτα είναι το κτίριο της Εθνικής Βιβλιοθήκης στην είσοδο της οποίας και σε διακριτό σημείο δεσπόζει το BIBLIOTHECA, παραπέμποντας ευθέως στην ελληνική γλώσσα.
Η ελληνική γλώσσα στην ταμπέλα της βιβλιοθήκης στη Μάλτα λειτουργεί ως διακριτική αλλά ουσιαστική γέφυρα πολιτισμού. Υπενθυμίζει τη διαχρονική επιρροή του ελληνικού πνεύματος στη Μεσόγειο και προσδίδει κύρος στον χώρο της γνώσης, αναδεικνύοντας τη συνέχεια και την αντοχή της γλωσσικής μας κληρονομιάς.
Το γεγονός ότι η ταμπέλα γράφτηκε στα ελληνικά και όχι στα μαλτέζικα υποδηλώνει το κύρος που αποδιδόταν στην ελληνική ως γλώσσα παιδείας και επιστήμης. Φανερώνει μια συνειδητή επιλογή προβολής πολιτισμικής ανωτερότητας και ένταξης σε ένα ευρύτερο πνευματικό και ιστορικό πλαίσιο της Μεσογείου.
https://iliasgiannakopoulos.blogspot.com/
Απόστολος Τίτος εκ των εβδομήκοντα.
Χρήσιμες συμβουλές
Είναι γνωστό ότι ο Χριστός ότι κατά την τρίχρονη δημόσια δράση Του στη γη είχε μαζί Του μαθητές που παρακολουθούσαν την δράση Του, τα θαύματα και την Διδασκαλία Του. Υπήρχε οστενός κύκλος των δώδεκα αποστόλων, και ο ευρύτερος κύκλος των εβδομήντα αποστόλων(γνωστών ως εβδομήκοντα αποστόλων). Μαθητές ήταν όλοι και πάντες πρόσφεραν για την εξάπλωση και εδραίωση της Πίστεως του γλυκύτατου Ιησού. Άπαντες, μετά την Ανάσταση και την Πεντηκοστή, όργωσαν τον, τότε, γνωστό κόσμο μεταφέροντες το λυτρωτικό μήνυμα της αιώνιας ζωής.
Το σημερινό κείμενο θα αφιερωθεί σε μια σπουδαία εκκλησιαστική φυσιογνωμία των πρώτων Χριστιανικών χρόνων και μαθητή του Κυρίου, από τον κύκλο των εβδομήντα, απόστολο Τίτο. Ο Τίτος ήταν Έλληνας, κρητικός.Η καταγωγή του έχει ρίζες από τον βασιλιά Μίνωα, όπως μας πληροφορεί ο βιογράφος του νομικός Ζηνάς , για τον οποίο ο Απόστολος Παύλος γράφει: «Ζηνάν τον νομικόνσπουδαίωςπρόπεμψον» (Τίτ. 3,13). Ο Τίτος έλαβε λαμπρά μόρφωση και έδειξε επιμέλεια στη σπουδή και στη μάθηση.
Σε
ηλικία είκοσι ετών δέχθηκε την πρώτη κλήση, ακούγοντας φωνή θεϊκή να τον καλεί
λέγοντας: «Τίτε, πρέπει να αναχωρήσεις από εδώ για να σώσεις τη ψυχή σου,
επειδή η εξωτερική αυτή παιδεία ουδόλως σε ωφελεί». Την φωνή αυτή εξέλαβε ως
φωνή των δαιμόνων. Ήθελε να βεβαιωθεί ότι ήταν φωνή του Θεού και δενάλλαξεστρατόπεδο.Μετά
από εννιά χρόνια η φωνή τον προστάζει να ανοίξει την βίβλο των Εβραίων.
Ανοίγοντας το βιβλίο βλέπει το χωρίον του Προφήτη Ησαΐα που λέει: «Έγκαινίζεσθε προς με νήσοι πολλαί· Ισραήλ
σώζεται υπό Κυρίου σωτηρίαν αιώνιον» (Ησ. 45,16). Ο θείος του και ανθύπατος και
ηγεμόνας της Κρήτης άκουσε για την δράση του Χριστού, τα θαύματακαι την
διδασκαλία Του στην περιοχή της Παλαιστίνης και αλλαχού.Μετά την γνώμη των
αρχόντων της Κρήτης αποφάσισε και έστειλε τον Άγιο να πάει και να δει τι
συμβαίνει εκεί, γιατί τον θεωρούσε άξιο να παραστήσει με τον λόγο του τα
διαλαμβανόμενα εκεί. Πράγματι ο Άγιος πήγε στην Παλαιστίνη, γνώρισε και
προσκύνησε τον Χριστό. Με τα μάτια του είδε τα θαύματα και με τα αυτιά του
άκουσε τις θείες διδασκαλίες. Είδε τα σωτήρια
Πάθη, την ταφή, την Ανάσταση και την Ανάληψη.
Την ημέρα της επιφοιτήσεως του Αγίου Πνεύματος ήταν εκεί και γεύτηκε την δωρεά του Αγίου Πνεύματος. Συναριθμήθηκε μεταξύ των εκατόν είκοσι που έλαβαν την χάρη του Αγίου Πνεύματος. Ήταν ένας από τους Κρητικούς που βαπτίστηκαν εκείνη την ημέρα μετά τον λόγο του Αποστόλου Πέτρου«Κρήτες και Άραβες ακούομεν λαλούντων αυτών ταις ημετέραιςγλώσσαις τα μεγαλεία του Θεού» (Πράξ. 2, 11-14).
Ο Άγιος ακολούθησε τον Απόστολο Παύλο σε πολλές περιοδείες του. Από την προς Τίτον επιστολή του Παύλου πληροφορούμαστε ότι ο Έλληνας μαθητής του είναι «τέκνον του γνήσιον».Στην Κρήτη ο Τίτος είχε αξιόλογους συνεργάτες , τον Ζηνά τον νομικό και τον περίφημο Απολλώ.Ακόμη ο κορυφαίος Απόστολος τον ονομάζει «κοινωνόν» και «συνεργόν» και τον τοποθετεί στο ίδιο επίπεδο με τον εαυτό του γράφοντας∙ «οὐτώαὐτώ πνεύματι περιπατήσαμεν, αυτοίς αυτοίςίχνεσιν» (Β΄Κορ. 12,18).
Η
παράδοση αναφέρει ότι ο Παύλος μετά την πρώτη αποφυλάκιση στη Ρώμη και την
περιοδεία στη Ισπανία πήγε να κηρύξει τον Θείο Λόγο και στην Κρήτη. Επειδή
άλλες περιοχές είχαν μεγάλη ανάγκη κατηχήσεως χειροτονεί τον μαθητή του Τίτο
επίσκοπο του νησιού και του αναθέτει την συνέχιση του έργου του. Ο Ιερός Χρυσόστομος
λέει ότι αυτό αποτελεί ένδειξη της εκτίμησης του Αγίου Παύλου προς τον Τίτο. Ο
Παύλος έστειλε ποιμαντική επιστολή στον Τίτο στην οποία τόνιζε: :
«τούτου χάριν κατέλιπόν σε εν Κρήτη, ίνα τα λείπονταεπιδιορθώσει, και καταστήσεις
κατά πόλιν πρεσβυτέρους, ως εγώ σοι διεταξάμην» (Τίτ.1,5).
Ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης ο μεγάλος υμνογράφος και εκ των διαδόχων του Τίτου σε εγκωμιαστικό του λόγο λέγει για τα προτερήματα του Αγίου ανδρός: Επιεικής, ευπειθής, ευπρόσιτος, επήκοος, προς αποστολήνευσταλής, προς διακονίανεύχρηστος, προς καταλλαγάςευδαίμων, αλείπτηςτωνκοπιώντων, των υπέρΧριστού πονούντωνυπερασπιστής» (Λόγος ειςτονἈπ. Τίτον, Ρ. G. 97,1149).
Θεωρώ σκόπιμο να κλείσει το μικρό αυτό αφιέρωμα στον Άγιο Τίτο τον Απόστολο εκ των εβδομήκοντα με αποσπάσματα από την επιστολή του Αποστόλου Παύλου, προς αυτόν, σε νεοελληνική απόδοση.
Προκειμένου να εκλέξεις πρεσβύτερο, θα εξετάζεις πρώτον, εὰν κανείς ίἶναι ανεπίληπτος και ακατηγόρητος, σύζυγος μιας γυναίκας εις ενὸς γάμου κοινωνία, εὰν έχει παιδιά πιστά, τα οποία δεν κατηγορούνται ως άσωτα ἢ ανυπότακτα.
Πρέπει ο επίσκοπος, υπό την ιδιότητά του ως επιστάτη εκ μέρους του Θεού, να είναι άμεμπτος και ακατηγόρητος, όχι αυθάδης ούτε ευερέθιστος και οργίλος, να μη είναι μέθυσος, να μη χειροδικεί, να μη επιδιώκει παράνομα και αισχρά κέρδη.
Δίδασκε τους γέροντες να είναι προσεκτικοί και άγρυπνοι, σεμνοί, φρόνιμοι και συνετοί. Επίσης τις ηλικιωμένες γυναίκες να είναι στην εμφάνιση και ενδυμασία ιεροπρεπείς· Να μην είναι υποδουλωμένες στο κρασί, για να νουθετούν και σωφρονίζουν τίς νέες, ώστε αυτές να αγαπούν τους άνδρες τους και τα παιδιά τους, νὰείναι αγνές, να φροντίζουν για τα σπίτια τους, αγαθές, να υποτάσσονται στους άνδρες τους.
Αιρετικόάνθρωπο, ο οποίοςύστερααπὸ πρώτη και δεύτερη συμβουλή μένει μεπείσμαστη πλάνη του, παράτησέ τον.
Τα παραγγέλματα αυτά δεν ισχύουν για τον Τίτο ή για τους τότε Χριστιανούς , ισχύουν για σήμερα και για πάντα και για όλους μας.
Η μνήμη του Αγίου Τίτου τιμάται την 25η Αυγούστου.
Μυργιώτης Παναγιώτης
Μαθηματικός
Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός
ταις διδαχαίς συ το Γένος εφώτισας και της δουλείας τα σκότη διέλυσας.
Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός ήταν φλογερός πατριώτης, εθνεγέρτης, ιερομόναχος, υπηρέτης του Χριστού. Εργάτης της Ρωμαίικης ελληνικής παράδοσης, κήρυκας της Αληθείας και της Ελευθερίας του υπόδουλου Γένους. Διέφερε από τους άλλους ιεροκήρυκες τους επηρεασθέντες από την Δύση. Δικαίως η Αγία μας εκκλησία τον ανακήρυξε Ισαπόστολο.
Το 1714
γεννήθηκε στο χωριό Μεγάλο Δένδρο της Αιτωλίας ο πατρο - Κοσμάς. Στο
ιεροδιδασκαλείο του Λύτσικα στη Σεγδίτσα της Παρνασίδος και στη Μονή Αγίας
Παρασκευής στα Βραγγιανά των Αγράφων μαθαίνει τα πρώτα γράμματα. Διδάσκει ως
«υποδιδάσκαλος» στα γύρω χωριά της περιοχής. Επειδή επιθυμεί να λάβει ανώτερη
μόρφωση μεταβαίνει στην Αθωνιάδα Σχολή στο Άγιο Όρος περίπου το 1750 με τους
ξακουστούς δασκάλους Παν. Παλαμά, τον Ευγένιο Βούλγαρη και τονΝικ.
Τζαρτζούλη.
Εκεί επιδίδεται με ιδιαίτερο ζήλο στην μελέτη των Γραφών.Δεν γνωρίζουμε ακριβώς τις σπουδές του. Από τα κηρύγματά του και τα γραπτά του βγαίνει το συμπέρασμα ότι κατείχε άριστα τα Ελληνικά , είχε βαθιά θεολογική παιδεία και πάρα πολλές γνώσεις από πολλές άλλες επιστήμες.Κατείχε και αρκετές ξένες γλώσσες. Ο ίδιος γράφει: «... έφθειρα την ζωήν μου εις την σπουδήν σαράντα πενήντα χρόνους... τα βάθη της σοφίας ήρεύνησα». Το 1759 στη Μονή Φιλοθέου γίνεται μοναχός και λαμβάνει το όνομα Κοσμάς από Κώνστας.
Στη Μονή της μετανοίας του φλέγεται από τον πόθο να βοηθήσει το υπόδουλο έθνος στον κατά Θεόν φωτισμό του. Γράφει σχετικά : «Επειδή το Γένος μας έπεσεν εις αμάθειαν, είπα: Ας χάσει ο Χριστός εμένα, ένα πρόβατον, και ας κερδίσει τα άλλα. Ίσως η ευσπλαχνία του Θεού και η ευχή σας σώσει και εμένα».
Στα τέλη του 1760 πιθανότατα πηγαίνει στην Κωνσταντινούπολη και λαμβάνει από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Σωφρόνιο την άδεια και την ευλογία για να αρχίσει το ιεραποστολικό του έργο.Οι περιοδείες του δεν μπορούν να προσδιοριστούν με ακρίβεια.
Θεωρείται βέβαιο ότι περιόδευσε περιοχές της Κωνσταντινούπολης, της Θράκης, της Μακεδονίας, σε νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου πελάγους, την Αχαΐα, τη Θεσσαλία και τη Βόρεια Ήπειρο, όπου μαρτύρησε. Κήρυττε παντού Χριστό και ελευθερωμένη Ελλάδα. Απλός ο λόγος του, αλλά πλήρης σε θεολογικά μηνύματα. Πράος και ειρηνικός στην συμπεριφορά του, σκόρπιζε καλοσύνη και αγάπη.Ο υπόδουλος λαός τον αγαπούσε και έτρεχε να ακούσει τον απελευθερωτικό λόγο του.
Προφανώς υπήρξαν και αντιδράσεις στην ιεραποστολική και εθνεργετική δράση του πατρο- Κοσμά. Οι πλούσιοι αντιδρούσαν για τον λόγο του να δώσουν «τοάδικον οπίσω», οι Ενετοί γιατί μιλούσε και κήρυττε την ρωμαίικη παράδοση, οι Εβραίοι γιατί μετατέθηκε το παζάρι από την Κυριακή, ημέρα Κυρίου για τους Ορθοδόξους, στο Σάββατο και μειώθηκαν τα κέρδη τους. Έλεγε ο Άγιος:«Να τον παρακαλέσετε (τον Χριστό) να με φυλάγει από τις παγίδες του Διαβόλου και μάλιστα των Εβραίων, όπου εξοδιάζουν χιλιάδες πουγκιά δια να με θανατώσουν».
Στις 2 Μαρτίου 1779 γράφει στον αδελφό του Χρύσανθο: «Δέκα χιλιάδες Χριστιανοί με αγαπώσει και ένας με μισεί. Χίλιοι Τούρκοι με αγαπώσεικαι ένας όχι τόσον. Χιλιάδες Εβραίοι θέλουν τον θάνατον μου και ένας όχι».
Η
δράση
Οι περιοδείες του αποσκοπούσαν στην λαϊκή ενότητα μέσα από την εκκλησιαστική παράδοση που ήταν και εθνική. Στόχος πρώτιστος να σταματήσει το φαινόμενο των εξισλαμισμών που είχε πυκνώσει τον 18ο αιώνα. Ο λόγος του γίνεται κατανοητός σε αντίθεση με άλλους ιεροκήρυκες της εποχής του. Χρησιμοποιεί το γλωσσικό ιδίωμα των ακροατών και διανθίζει το κήρυγμα με ελεύθερη απόδοση κειμένων γνωστών από τη θεία λειτουργία.
Η αγάπη του πατρο - Κοσμά προς τον λαό φανερώνεται στο κήρυγμά του: «Χρέος έχουν εκείνοι, όπου σπουδάζουν -σημειώνει-να μη τρέχουν εις αρχοντικά και αυλάς μεγάλων και να ματαιώνωσι (να χαραμίζουν) τη σπουδή τους, δια να αποκτήσουν πλούτον και αξίωμα, αλλά να διδάσκωσι μάλιστα τον κοινόν λαόν, όπου ζώσι με πολλήναπαιδευσίαν και βαρβαρότητα».Το κήρυγμα κα οι διδαχές του πατρός αποτυπώθηκαν στις περίφημες Διδαχές του, ο οποίες δείχνουν την πατερικότητα και παραδοσιακότητά τους.
Απέβλεπε στην αναζωπύρωση του πατερικού φρονήματος για την επανεύρεση των υπαρκτικών θεμελίων του γένους. Έλεγε: «Έμαθα πώς με την χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και Θεού δεν είσθενε Έλληνες (δηλ. ειδωλολάτρες), δεν είσθενε ασεβείς αιρετικοί άθεοι, αλλ' είσθενε ευσεβείς ορθόδοξοι Χριστιανοί, πιστεύετε και είσθενε βαπτισμένοι εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος και είσθενε τέκνα και θυγατέρες του Χριστού μας...».
Υπήρξε
απόστολος όχι μόνο της Ορθοδοξίας αλλά και της ελληνικής παιδείας. «Άμαρτάνετε
πολύ να τα αφήνετε (=τα παιδιά) αγράμματα και τυφλά, και μη μόνον
φροντίζετε να τους αφήσετε πλούτη και υποστατικά, και μετά τον θάνατο σας να τα
τρων και να τα πίνουν και να σας οπισολογούν(κατηγορούν, δυσφημούν). Καλύτερα
να τα αφήσετε φτωχά και γραμματισμένα, παρά πλούσια και αγράμματα». Ή Εκκλησία
μας -λέγει-είναι εις την ελληνικήν. Και αν δεν σπουδάσεις τα Ελληνικά, δεν
ημπορείς να καταλάβεις εκείνα πού ομολογεί η Εκκλησία μας». Για να περιορίσει
και να εξαφανίσει από τους Έλληνες τη χρήση του βλάχικου ή αρβανίτικου
γλωσσικού ιδιώματος, θα φθάσει σε σημείο να δηλώσει: «Όποιος χριστιανός, άνδρας
ή γυναίκα, υπόσχεται μέσα εις το σπίτι του να μη κουβεντιάζει Αρβανίτικα, ας σηκωθεί
επάνω να μου είπει και να πάρω όλα του τα αμαρτήματα εις τον λαιμόν μου από τον
καιρόν όπου εγεννήθηκε, έως τώρα, και να βάλω όλους τους χριστιανούς να τον
συγχωρέσουν...».
Η επίγεια ζωή και
η επαναστατική δράση του τελείωσε στο χωριόΚολικόντασιτης σημερινής μαρτυρικής
Βορείου Ηπείρου με απαγχονισμό, χωρίς να του απαγγελθεί επίσημη κατηγορία και
να γίνει δίκη. Τον κρεμάσανε σε ένα δένδρο.Έπειτα δέσανε στο λαιμό του πέτρα
και ρίξανε το τίμιο σκήνωμά του στον ποταμό Άψο. Ένας ιερέας , με το όνομα, Μάρκος το βρήκε να επιπλέει , το παρέλαβε και το
ενταφίασε με χριστιανικό τρόπο στη μονή της Θεοτόκου Αρδονίτσας Β. Ηπείρου.
Το οικουμενικό
πατριαρχείο, με πράξη του τον κατέταξε μεταξύ των αγίων της Εκκλησίας, στις 20
Απριλίου 1961, υπογραμμίζοντας, ότι «άπασαν την πατρώανγηνδιέδραμε, κηρύττων
ιεραποστολικώς τον λόγον του θεού, σχολεία πολλαχοϋύ ιδρύων,
ασθενούνταςθεραπεύων, την Άγιαν αυτού εκκλησίανκρατύνων, τύπον δ' εαυτόν
ταπεινώσεως, αυταπαρνήσεως, αρετής και εγκράτειας άναδείξας, έως ου και τον
μαρτυρικόνυπέμεινε θάνατον».
Η μνήμη του τιμάται στις 24 Αυγούστου, ημέρα του μαρτυρίου του.
Μυργιώτης Παναγιώτης
Μαθηματικός
Άγιος Νήφων Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως
:
παράδειγμα ταπεινοφροσύνης
Λιπὼν ὁ Νήφων τὴν κάτω προεδρίαν
Χριστῷ παρέστῃ τῷ προέδρῳ τῶν ὅλων.
Αναφερόμαστε στον Άγιο Νήφωνα τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Για τον μεγάλο αυτό Άγιο τηςΕκκλησίας, τον ταπεινό που αξιώθηκε τρεις φορές να εκλεγεί στο θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως. Γονείς του ήταν ο Μανουήλ και η Μαρία, καταγόταν από την Πελοπόννησο( νότιο μέρος).Το κοσμικό όνομά του ήταν Νικόλαος.
Ο μικρός Νικόλαος προσκολλήθηκε σε ένα μοναχό με το όνομα Αντώνιος και έγινε μοναχός με το όνομα Νήφων σε μοναστήρι της Επιδαύρου.Μετά την κοίμηση του γέροντός του πηγαίνει στο κάστρο της Νάρδας, όπου γνωρίζει τον ευσεβή Αγιορείτη μοναχό Ζαχαρία και εγκαθίστανται στη μονή της Θεοτόκου στην Αχρίδα. Ο Ζαχαρίας εκλέγεται αρχιεπίσκοπος Αχριδών και ο Νήφων μεταβαίνει στη Μονή Διονυσίου του Αγίου Όρους, όπου χειροτονείται διάκονος και ιερέας.Ευρισκόμενος στη Μονή καλείται και αναλαμβάνει το 1482 Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης. Μετά την κοίμηση του πατριάρχη Συμεών εκλέγεται Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως στα τέλη του 1486.
Ως Πατριάρχης ο Νήφων επιδίδεται με ζήλο στην διόρθωση των κακώς κειμένων και καταχρήσεων του κλήρου.Μετά από δεκαοκτώ μήνες ξεσπά σκάνδαλο με την περιουσία του κοιμηθέντος Πατριάρχη Συμεών.Ο Νήφων στην προσπάθειά του η περιουσία να παραμείνει στο πατριαρχείο και να μη δημευτεί από τους Τούρκους εμφανίζειανεψιό του Συμεών ως νόμιμο κληρονόμο.Ο Σουλτάνος Βαγιαζήτ Β΄πληροφορείται τα γεγονότα και καθαιρεί τον Νήφωνα.
Εκλέγεται για δεύτερη φορά Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως το 1497. Εξυφαίνονται συνωμοσίες εις βάρος του, υποπίπτει στην δυσμένεια του σουλτάνου, καθαιρείται, καταδικάζεται σε ισόβια δεσμά και εξορίζεται στην Ανδριανούπολη το 1498.
Ο ηγεμόνας της Βλαχίας Ράντου Δ΄ ο Μέγας (Ράδουλος) περνώντας από την Ανδριανούπολη δωροδοκεί τους φύλακες μπαίνει στην φυλακή και προσκυνά τον Άγιο. Στην Κωνσταντινούπολη κατορθώνει να αποφυλακίσει τον Άγιο και με ειδική άδεια πήγε στην Βλαχία. Φθάνοντας στη Βλαχία ο Άγιος συγκροτεί συνέλευση από κληρικούς και λαϊκούς και χειροτονεί δυο επισκόπους‧ Ριμνίκου και Μπουζαίου. Βοηθάει τον Ρόδουλο στην κατανομή των αξιωμάτων, όπως γίνονταν στο Βυζάντιο. Υποπίπτει στην δυσμένεια του ηγεμόνα γιατί δεν εγκρίνει παράνομο συνοικέσιο της αδελφής του. Απειλείται από τον ηγεμόνα. Καταφεύγει στην εκκλησία, μιλάει στον λαό, αφορίζει τον γαμπρό, προλέγει δυστυχήματα, ακουμπά την πατριαρχική στολή στην Αγία Τράπεζα και φεύγει.Ο ηγεμόνας πληροφορείται τα γεγονότα και διατάσσει να μη δώσει κανείς στον Άγιο ούτε νερό ούτε ψωμί με την απειλή του θανάτου.
Ο Νήφων καταφεύγει σε έρημη καλύβα υπομένοντας την άδικη καταδίκη με χριστιανική καρτερία.Ο Ρόδουλος για να κατασιγάσει την λαϊκή οργή ζητά συγνώμη και προσφέρει δώρα στον Νήφωνα και ζητά να συγχωρέσει τον γαμπρό του. Στο μεταξύ το συνοικέσιο χάλασε. Ο Άγιος είναι ανένδοτος.
Το 1502 ο Άγιος βρίσκεται στη Βλαχία και δέχεται πρόσκληση να αναλάβει για τρίτη φορά τον θρόνο του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Αρνείται κατηγορηματικά και με δυο μαθητέςτου αναχωρεί για την Μακεδονία.Περιοδεύοντας και κηρύττοντας σε διάφορες πόλεις φθάνει στο Άγιο Όρος. Παρουσιάζεται στους μοναχούς της Μονής Διονυσίου ως απλός μοναχός. Αυτοί δεν τον αναγνώρισαν μετά από τόσα χρόνια και ο ηγούμενος της Μονής τον όρισε επιστάτη των ζώων της Μονής ( βουρδουνιάρη ). Ο Άγιος το δέχεται με ταπείνωση.
Με διαταγή του Σουλτάνου φθάνουν στο Άγιο Όρος απεσταλμένοι του Πατριαρχείου και ζητάνε από τον Νήφωνα να γυρίσει στην Πόλη και να αναλάβει Πατριάρχης για τρίτη φορά. Φυσικά, δεν τον εντόπισαν και αναχώρησαν άπρακτοι.
Από Πατριάρχης ο Νήφων, απλός επιστάτης των ζώων. Αυτό έγινε μέχρι να αποκαλυφθεί με θαυματουργικό τρόπο το πραγματικό πρόσωπο του «βουρδουνιάρη».Εκείνο τον καιρό εξ αιτίας του φόβου των πειρατών, που λεηλατούσαν τα μοναστήρια και συλλαμβάνανε ομήρους, σε υψηλά παρατηρητήρια τοποθετούντο μοναχοί για να ελέγχουν τον χώρο. Ένα βράδυ παρατηρητής ήταν ο Νήφων.Την ώρα που προσευχόταν πύρινη στήλη ανέβαινε προς τον ουρανό, την οποία είδαν ενάρετοι μοναχοί. Ο μοναχός που ήταν μαζί με τον Άγιο ξυπνά από τον ύπνο και τον βλέπει να είναι όλος πύρινος. Τρομάζει και καταφεύγει στο μοναστήρι.Ενημερώνει τους άλλους μοναχούς για το συμβάν, το οποίο επιβεβαιώνουν και άλλοι μοναχοί. Καταφεύγουν στην εκκλησία και παρακαλούν τον Θεό να τους φανερώσει ποιος ήταν ο «βουρδουνιάρης».
Η φανέρωση δεν άργησε.Ο ηγούμενος βλέπει σε όραμα πως βρίσκεται στην εκκλησία και του παρουσιάζεται ο προστάτης της μονής Τίμιος Πρόδρομος και του λέγει « Μάζεψε όλη την αδελφότητα και βγείτε να προϋπαντήσετε τον πατριάρχη Νήφωνα.Φθάνει η τόση ταπείνωση που έδειξε σαν βορδουνάρης. Αυτό θα σας βοηθήσει να μην πάθετε μεγάλη ζημιά!» Ξυπνά εκστατικός ο Ηγούμενος και αφού συνέρχεται καλεί σε σύναξη όλους τους μοναχούς και τους αναφέρει το όραμα.
Όταν ο Νήφων γύρισε στο μοναστήρι οι πατέρες με λαμπάδες και θυμιάματα τον υποδέχτηκαν ως Πατριάρχη. Ο μακάριος έπεσε καταγής και τα δάκρυά του πότιζαν την γη. Ο Ηγούμενος βάζει μετάνοια, του φιλά το χέρι και του λέγει «Φτάνει, φτάνει οικουμενικέ φωστήρα η τόση σου υπομονή. Φτάνει η άκρα σου ταλαιπωρία την οποία υπέστης, οικειοθελώς. Φτάνει η τόση ταπείνωση που έδειξες, χωρίς, βεβαίως, να το γνωρίζουμε εμείς οι ευτελείς».
Όλοι οι πατέρες συγκινημένοι βάζουν τα κλάματα και ζητούν συγνώμη από τον Άγιο, ιδιαιτέρως όσοι στεναχώρησαν τον « βουρδουνιάρη».
Μετά την αναχώρηση του Νήφωνα, ξηρασία και λιμός ξέσπασε στη Βλαχία. Ο Ράδουλος αρρώστησε από λέπρα και, πιστεύοντας ότι αυτά συμβαίνουν επειδή φέρθηκε άπρεπα στον Νήφωνα, έστειλε ανθρώπους να τον βρουν
Ο Νήφων παρέμεινε στη Μονή Διονυσίου του Αγίου Όρους, όπου και απεβίωσε στις 3 Σεπτεμβρίου του 1508. Αμέσως μετά το θάνατό του τιμήθηκε ως άγιος σε πολλές περιοχές και η Ορθόδοξη Εκκλησία τον κατέταξε στο Αγιολόγιό της μόλις εννέα έτη αργότερα, το 1517, ορίζοντας να τιμάται η μνήμη του στις 11 Αυγούστου.
Μαθητές του υπήρξαν ο ιερομάρτυρας Ιάκωβος ο εκ Καστορίας που μαρτύρησε το 1520, ο όσιος Μακάριος που μαρτύρησε το 1527, και ο Ιωάσαφ που μαρτύρησε το 1536.
Λειτουργικά κείμενα
Ἀπολυτίκιον
Ἔργοις έλαμψας, τῆς ευσεβείας, πάσαν ηύγασας, τὴν Ἐκκλησίαν, τῆς ταπεινώσεως τρόποις ὑψούμενος, ἀσκητικῶς δοξασθεῖς γὰρ ἐν Ἄθωνι, Πατριαρχῶν καλλονὴἐχρημάτισας. Νήφων ἔνδοξε, θείων χαρίτων ἔμπλησον, τοὺς πίστει καὶ πόθω σὲ μεγαλύνοντας.
Κοντάκιον
Τῆς Ἐκκλησίας λύχνος ὤφθης παμφαέστατος, τῇ καθαρότητι σοφὲ τῆς πολιτείας σου, τὰς τοῦ Πνεύματος ἐλλάμψεις καταπλουτήσας. Ἀλλ’ ὡς σκεῦος ἀρετῶν καὶὑποτύπωσις, καθοδήγησον ἡμᾶς πρὸς βίον κρείττονα, τοὺς βοῶντάς σοι: Χαίροις Νήφων Πατὴρ ἡμῶν.
Κάθισμα
Ἐγκρατείας τοῖς πόνοις καλλωπιζόμενος, ἀρχιερεὺς θεοφόρος καὶ λειτουργὸς ἱερός, Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦὤφθης ἐν Πνεύματι, καὶ πρὸς ἀγάπην θεϊκῆν, καὶ τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ, παιδεύεις Νήφων παμμάκαρ, ταῖς πρακτικαῖς ὑποθήκαις, καὶ τῷ τοῦ βίου ὑποδείγματι.
Μυργιώτης Παναγιώτης
Μαθηματικός
Η φωτογραφία είναι από https://el.wikipedia.org/
«Η Παναγία στη
Λογοτεχνία», Σοφία Δ. Νινιού
Η Λογοτεχνία είναι η τέχνη που με
εργαλείο τις λέξεις δίνει τη δυνατότητα στον άνθρωπο να εκφράσει τα
συναισθήματά του και τις σκέψεις του.
Τα βιώματά του, οι εμπειρίες του, οι
ιδέες του, περνώντας μέσα από τη φαντασία του και τη διανόησή του, γίνονται
έργα, που φτάνοντας στον αποδέκτη τους, τον αναγνώστη, κινούν τις λεπτές χορδές
του ψυχικού του κόσμου, τον συγκινούν όπως λέμε, αλλά και δραστηριοποιούν τον
νου του.
Νέες αισθητικές κατηγορίες τον οδηγούν στην εκλεπτυσμένη απόλαυση, που η λογοτεχνία μπορεί να προσφέρει.
Ένα βασικό ερέθισμα για τον λογοτέχνη
είναι η πίστη του. Νιώθει την ανάγκη να εκφράσει το δέος του απέναντι στο
μεγαλείο του Θεού. Αισθάνεται τη στήριξή του σε κάθε δύσκολη στιγμή της ζωής
του και θέλει με λόγια να εκφράσει την απέραντη ευγνωμοσύνη του.
Φυσικό λοιπόν είναι να θελήσει γράψει
για την Παναγιά, τη μεγάλη παρηγοριά σε κάθε πόνο που βιώνει. Όσο μεγάλος ή
σκληρός ή αφόρητος ή ακόμα και ασήμαντος, μικρός και αν είναι.
Γιατί η ψυχή του ανθρώπου βάλλεται από
εξωτερικές αιτίες αλλά και από εσωτερικές, που είναι πιο δύσκολες, γιατί δε
στέκονται απέναντί του και δεν μπορεί να τις δει, να τις αντιμετωπίσει.
Αθέατες, μέσα του, τον κατατρώγουν, τον βασανίζουν. Και τι θα πει; «Παναγιά
μου, βόηθα!» και στο τέλος, «Σ’ ευχαριστώ, Παναγία μου!», γιατί ευαίσθητη φύση
ο λογοτέχνης θεωρεί την Παναγία άνθρωπο δικό του. Είναι η Μάνα του.
Ξεκινώ λοιπόν το αφιέρωμα αυτό με αναφορές στην ποίηση.
Ο Κωστής
Παλαμάς, ο εθνικός μας ποιητής, βλέπει αόρατο το χέρι της Παναγίας πάνω από
το κεφάλι του να τον ευλογεί:
«…Δέσποινα,
στήριξέ με εσύ
και μη μ’
αφήσεις…»
Η γλυκειά και ταπεινή μορφή της είναι γι’ αυτόν λιμάνι
εξαγνισμού, πρόσωπο ιερό. Είναι, όπως λέει, «Μητέρα των ανέλπιδων κι όλου του κόσμου σκέπη».
Όπως και ο Άγγελος Σικελιανός, επικαλείται την Παναγία την Αθηνιώτισσα. Και οι δυο τους προσπαθούν να δημιουργήσουν γέφυρα ανάμεσα στην Αρχαία Ελληνική Σκέψη και την Ορθόδοξη Χριστιανική Πίστη.
Και αφού αναφέρθηκα ήδη στην Παναγία την
Αθηνιώτισσα, πρέπει να κάνω την εξής
επισήμανση: έχουν καταμετρηθεί πάνω από 2000 κοσμητικά επίθετα, που συνοδεύουν
το πρόσωπο της Θεομήτορος από τους υμνογράφους και το γλωσσοπλάστη λαό μας.
Είναι
προφανές πως ο λογοτέχνης εμπνέεται από αυτές τις υπέροχες λέξεις, που ορίζουν,
που περιγράφουν, που χαρακτηρίζουν την Μητέρα όλων.
Ο
Κωστής Παλαμάς αφιερώνει στην Παναγία στίχους γεμάτους από επίθετα και
χαρακτηρισμούς, που θυμίζουν ύμνους της Εκκλησίας μας:
…Παντάνασσα, Ελεούσα, Γλυκοφιλούσα, Ακάθιστη,
Γιάτρισσα, Πονολύτρα, Παραμυθία, Περίβλεπτη, Πανάχραντη, Οδηγήτρα, Αντιφωνήτρα,
Τριχερούσα, Βαγγελίστρα, Λαύρα, Γοργοεπήκοη, Αθηναία, Ρωμαία, Φανερωμένη,
Πύργε χρυσοπλοκώτατε, λιοσταλασμένε θρόνε!
Το ουράνιο τόξο ζώνη σου. Πιο διάπλατη, πιο πλούσια,σημάδι
εσύ πιο μέγα.
Φορείς τον ήλιο φόρεμα,
Στεφάνι δωδεκάστερο.
Απ’ της παράδεισος το φως στης κόλασης τη νύχτα.
Ο
ποιητής και ακαδημαϊκός Τάκης
Βαρβιτσιώτης απαριθμεί μερικά από τα γνωστότερα επίθετα της Παναγίας, που
διασώζει η χριστιανική λατρεία και η λαϊκή πίστη:
Παντάνασσα, Μεγαλόχαρη Εσύ, Γλυκοφιλούσα, Ευαγγελίστρια,
Πανάχραντη, Ελεούσα, Ρόδο αμάραντο, Αειπάρθενη, Κεχαριτωμένη,
Δέσποινα των αγγέλων ηλιόκαλλη, ευλογημένη, Περίβλεπτη,
των ουρανών Πλατυτέρα, Μητέρα του Θεού και των ανθρώπων Μητέρα…
Πρέπει να επισημάνω ότι ο ποιητής αυτός, πέρα από τις διάσπαρτες αναφορές του στην Παναγία στις 20 και πλέον ποιητικές συλλογές του, έχει επιπλέον εκδώσει το 1977 αυτοτελή ποιητική σύνθεση με τίτλο «Ταπεινός Αίνος προς την Παρθένο Μαρία», μια δημιουργία που χαρακτηρίστηκε ως «σπάνιας υποβολής και πυκνότητας».
Ο
νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης
βλέπει την Παναγία «να κρατά στην ποδιά της το πέλαγο», να βγαίνει από τη
θάλασσα σαν Αφροδίτη και σαν Γοργόνα. Να τονίσω πως στη συλλογή του «Ήλιος ο πρώτος» ταυτίζει την Παναγιά
με το ίδιο το πέλαγος. Περίτεχνα συνδυάζει θαλασσινά ονόματα της Παναγίας με το
αιγαιοπελαγίτικο σκηνικό, με σελίδες της ιστορίας αλλά και με τη λαϊκή παράδοση.
Ο «Μικρός ναυτίλος» γεμάτος Ελλάδα
και Ορθοδοξία περιλαμβάνει τον στίχο «Τα ονόματα της Παναγίας» και η αλήθεια
είναι πως στο ποίημα αυτό συναντάμε πολλά από αυτά: Χρυσομαλλούσα,
Χρυσοσκαλίτισσα, Λάμπουσα, Κανάλα μου και Παραπορτιανή μου, Καρυστιανή και
Ακλειδιανή, Δαφνιώτισσα κι Αργιώτισσα. Χαρακτηριστικό είναι πως Την προσφωνεί
φωνάζοντάς Την δυνατά, όπως θα φώναζε κάποιος το φίλο του, τον συγχωριανό του
στην ύπαιθρο ή στ’ ανοιχτά, για να τον ακούσει: Ε Παναγιά, Ει Κρουσταλλένια, έι
Δροσιανή, Ει Παναγιά του Νίκους, Σπηλιώτισσα και Μερσινιά και Θαλασσίτρα μου
έι!
Τέλος, το «Άξιον Εστί», το έργο με το οποίο αξιώθηκε το Νόμπελ Λογοτεχνίας, εμπνευσμένο από την ομώνυμη εικόνα της Παναγίας που κρατά τον Χριστό,το συνέθεσε με βάση το γνωστό εγκώμιο «Αι γενεαί πάσαι». Το κάθε δίστιχο του έχει το ίδιο μέτρο και τον ίδιο αριθμό συλλαβών με το παραπάνω εγκώμιο.
Ο Άγγελος
Παρθένης έχει γράψει για την Παναγία εκτός από το ποίημα «Η χαρά των αγγέλων», για τη σημερινή
γιορτή το ποίημα«Η Κοίμηση». Ο δε
ποιητής Ματθαίος Μουντές έγραψε«Άνθη του Δεκαπενταύγουστου».
Κάπου εδώ, να αναφερθώ στην πρώτη φορά που γράφτηκαν ποιήματα για
την Παναγία. Με τον τίτλο «Άνθη
ευλαβείας» κυκλοφόρησε το 1708
μια συλλογή ελληνικών, λατινικών και ιταλικών ποιημάτων —ανάμεσά τους και τρία
πεζά κείμενα— των μαθητών της Φλαγγινείου σχολής της Βενετίας, «εις δόξαν της
Θεομητορικής Μεταστάσεως». Τα ποιήματα αυτά όμως δεν κατάφεραν να ξεπεράσουν,
παρά την τεχνική τους αρτιότητα, το επίπεδο των μαθητικών γυμνασμάτων.
Από εκείνα λοιπόν τα πρώτα, έχει
ενδιαφέρον να πάμε στης σύγχρονης ποιήτριας Ζωής
Καρέλλη τα ποιήματα «Αίνος», «Προσφυγή των αδυνάτων» και «Επίκληση». Τα
επίθετα και οι χαρακτηρισμοί προς την Παναγία, συναγωνίζονται τα καλύτερα της
εκκλησιαστικής υμνογραφίας. Η ποιήτρια εξομολογείται στην Παναγία τις σκέψεις
και τους φόβους της και ζητά τη συμπαράσταση, τη βοήθεια και τη συμπόνια της
Μητέρας όλων.
Σε αυτό το σημείο πρέπει να
δώσω ιδιαίτερη έμφαση στο λογοτεχνικό συμβολισμό της Παρθένου Μαρίας, που
συμπίπτει με την προσωπική ανάγκη του κάθε Χριστιανού Ορθόδοξου. Η Παναγία στη
Λογοτεχνία συμβολίζει τη Μητέρα και έχει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που σε
απόλυτο βαθμό ακολουθούν την έννοια της μητρότητας: την καρτερία, τη συμπόνοια,
την ευσπλαχνία, την τρυφερότητα, την αντοχή και την απαντοχή, την αφοσίωση, τη
θυσία, την ΑΓΑΠΗ με μια λέξη.
Υπάρχουν δύο πολύ σημαντικά ποιήματα που
έχουν ως θέμα τη μάνα που χάνει το παιδί της και με τα οποία ταυτίζεται κάθε
μάνα, που ζει αυτόν τον αδυσώπητο πόνο:
«Δυο μητέρες νομίζουν πως είναι μόνες στον κόσμο»του Νικηφόρου Βρεττάκου και «Οι πόνοι της Παναγιάς» του Κώστα Βάρναλη.
Ποιος άλλος εκτός από τον «Άγιο» των
Ελληνικών Γραμμάτων, τον κορυφαίο πεζογράφο μας Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, θα μπορούσε να είναι η αφορμή για να
περάσουμε στην πεζογραφία; Ο Φώτης
Κόντογλου προφανώς, που γράφει για τηνΠαναγία, την «ελπίδα των απελπισμένων,
τη χαρά των πικραμένων, το ραβδί των τυφλών, την άγκυρα των θαλασσοδαρμένων και
τη μάνα των ορφανεμένων. Στο έργο του«Η
Χαρά των Χριστιανών» περιγράφει την Κοίμηση ως το «Πάσχα του καλοκαιριού»,
μια γιορτή χαράς και όχι θανάτου.
Ο Παπαδιαμάντης, αν και πεζογράφος
κυρίως, έγραψε 5 θεομητορικά ποιήματα «Στην
Παναγία την Κουνίστρα», «Στην Παναγία την Κεχριά», «Στην Παναγία του Ντομάν»,
«Στην Παναγία στο Πυργί» και «Στην
Παναγία τη Σαλονικιά». Έγραψε και τα πεζά με τίτλο «Η Γλυκοφιλούσα» και «Ρεμβασμός
του Δεκαπενταύγουστου»,που ενέπνευσε τον ποιητή Τάκη Παπατσώνη, ο οποίος έγραψε ομότιτλο ποιητικό κείμενο «στη
μνήμη Εκείνου που τον ρέμβασε», τιμώντας την παπαδιαμαντική ατμόσφαιρα. Οι
χαρακτηρισμοί του ποιητή Παπατσώνη για την Παναγία συναγωνίζονται αυτούς των
καλύτερων υμνογράφων μας. Την αποκαλεί «Μητέρα των χαρίτων», «έσοπτρο των
Αγαλλιάσεων», «άστρο ανέσπερο», «Δέσποινα του Ουρανού», «περιστερά του Νώε
μαντατοφόρα», κ.ά.
Και μια ο λόγος και πάλι για τα επίθετα
να αναφερθώ σε ένα σημαντικό πεζογράφο του καιρού μας, τον Γιώργο Ιωάννου. Γράφει στο έργο του«Παναγιά η Ρευματοκρατόρισσα»: «Στους γάμους, τις κηδείες, και τα
βαφτίσια πάντα τους συγγενείς δεν πρωτοθυμάται κανένας;»
Γιατί πάνω απ’ όλα ο Χριστιανός νιώθει
πολύ κοντά του την Παναγία, σαν δικό του άνθρωπο, που είναι πάντα εκεί γι’
αυτόν.
Να μην ξεχάσουμε την «Παναγιά τη Γοργόνα» του Στράτη
Μυριβήλη, έργο εμπνευσμένο από την ομώνυμη τοιχογραφία σε γραφικό ξωκλήσι
χτισμένο πάνω σε βράχο μέσα στη θάλασσα στη Σκάλα Συκαμιάς της Λέσβου.
Αξίζει για το τέλος να δοθεί έμφαση στην
προστασία που παρέχει η Παναγία στην Ελλάδα, την πατρίδα μας. Ας αναλογιστούμε
πως την μέρα της Εθνικής Επετείου της 28ης Οκτωβρίου 1940, εορτάζει
η Αγία Σκέπη, γιατί η Μεγάλη Μητέρα, η Υπέρμαχος Στρατηγός, σκέπει και την Ελλάδα,
και μαζί της τα τέκνα της.
Επίσης, στην Υπέρμαχο Στρατηγό
αναφέρεται σε ποίημά του Ο Ιωάννης
Πολέμης, ο δε Γεώργιος Δροσίνης,
γράφει για «Το τάμα του Κανάρη», που
«... Στην Παναγιά ανάφτει ένα αγιοκέρι...». Την Παναγία που προστατεύει την
Ελλάδα υμνούν πολλοί ποιητές μας: Ο Σικελιανός, ο Ελύτης, ο Βαλαωρίτης, ο
Παλαμάς και πολλοί άλλοι, μεταξύ των οποίων και ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός στον «Ύμνο εις την ελευθερίαν».
Και ο Γιάννης Ρίτσος εμπνεύσθηκε από την Παναγία και την απεικόνισε ως μια γυναίκα του χωριού
«να
κρατάει στην ασημένια της ποδιά
πέντε οκάδες
κόκκινα σταφύλια…»
σαν τώρα και σαν κάθε Αύγουστο θα συμπλήρωνα εγώ.
Για
το τέλος θα ήθελα να μοιραστώ τους στίχους που έγραψα θέλοντας να εκφράσω τη
συγκίνησή μου για τη Μεγάλη Μάνα περπατώντας βήμα το βήμα τον μήνα Αύγουστο,
που η Κοίμησή της τον στιγματίζει.
Σοφία Δ. Νινιού, «Προσευχή τον Αύγουστο»
Το αφιέρωμα αυτό έγινε με αφορμή την πρόσκληση να συμμετέχω στις 15/8/2026 στην εκπομπή «Συναντήσεις» με την Ολύνα Ξενοπούλου ζωντανά στο ραδιόφωνο της ΕΡΤ (ERTNews Radio) και σε ταυτόχρονη διαδικτυακή μετάδοση. Στον ακόλουθο σύνδεσμο μπορείτε να ακούσετε on demand το αφιέρωμα στο
https://www.ertecho.gr/tag/
.jpg){kind=link}