Η Ιωσηφίνα Τσούμπη, μέσα από το βιβλίο «Ειρήνη», επιστρέφει στη Μικρασιατική Καταστροφή και αφηγείται τον ξεριζωμό μέσα από τα μάτια ενός παιδιού, φωτίζοντας την απώλεια, τη μνήμη, την ανάγκη του ανήκειν και τη δύναμη της προσαρμογής.
Η Ειρήνη είναι μόλις έντεκα χρονών όταν αναγκάζεται να αφήσει τη Σμύρνη και την οικογένειά της. Γιατί επιλέξατε να δούμε αυτή τη δύσκολη ιστορική περίοδο μέσα από τα μάτια ενός παιδιού;
Η ιστορική περίοδος του ξεριζωμού ήταν δραματική και βίαιη για τους Μικρασιάτες .
Πολλοί που την έζησαν μίλησαν ή έγραψαν γι αυτές τις τραγικές ημέρες , στην πλειοψηφία τους άνθρωποι που δεν βρίσκονταν στην παιδική ή εφηβική ηλικία.
Έτσι , θέλησα να διηγηθώ αυτήν την περίοδο αναλύοντας τα γεγονότα μέσα από τα μάτια ενός παιδιού .Θεώρησα ότι αυτή η διήγηση υπερτερεί σε τραγικότητα , διότι παρουσιάζει ένα παιδί που λόγω της ηλικίας του δεν έχει πλήρη γνώση του τι έχει διαδραματιστεί τον προηγούμενο καιρό πολιτικά και στρατιωτικά, ξέρει και δεν ξέρει ποιες ζοφερές ημέρες το περιμένουν και που η αθωότητα της ηλικίας του μόνο να υποπτεύεται το αφήνουν. Η ζωή μέχρι στιγμής ήταν μια όμορφη καθημερινότητα για την Ειρήνη και αυτή η άγνοια της τραγικότητας των ημερών που θα ακολουθήσουν, μετατρέπει το γεγονός σε ακόμη πιο επώδυνο !
Υπήρξαν στη διήγηση μου κάποιες στιγμές έντονα δραματικές κατά τις ώρες της αναχώρησης από το σπίτι και την Σμύρνη .
α) Σκεφθείτε ένα 11χρονο κοριτσάκι να φεύγει τρέχοντας προς το λιμάνι, με το ένα χέρι να κρατά σφιχτά το χέρι της θείας και με το άλλο ένα μπόγο με κάποια υπάρχοντα της οικογένειας, να γυρίζει κάθε τόσο το κεφάλι προς τα πίσω φωνάζοντας " μαμά, μαμά".
β) Καθηλωμένη επί 2 ημέρες με τη θεία δίπλα και περιμένοντας το πλοίο της σωτηρίας , η ματιά της κάθε λίγο καρφωνόταν στο σημείο που ίσως έβλεπε κάποιον της οικογένειας της να έρχεται , μα αλλοίμονο ...τίποτα!
γ) Ένας νεαρός απατεώνας τούρκος - νικητής κατά την άποψη του - προσπαθεί να της βγάλει το φόρεμα μέσα στον κόσμο. Εκείνη αντιστέκεται , η θεία τον χαστουκίζει κι αυτός της παίρνει το μπόγο και το σκάει ενώ η μικρή κλαίει γοερά φωνάζοντας " τον μπόγο, μου τον είχε εμπιστευθεί η μαμά ".
Η Ειρήνη χάνει μέσα σε πολύ λίγο χρόνο την πατρίδα, την ασφάλεια και την παιδική της ζωή. Ποια από αυτές τις απώλειες ήταν πιο δύσκολο για εσάς να αποδώσετε γράφοντας την ιστορία της;
Νομίζω και τα τρία συναισθήματα , αλλά υπερτερεί η ασφάλεια ! Την πατρίδα ήλπιζε να την ξαναβρεί στο νέο τόπο που πήγαινε, την παιδική ηλικία αργά ή γρήγορα θα την έχανε γιατί κάποια στιγμή θα μεγάλωνε... Η ασφάλεια όμως της οικογένειας και της αγκαλιάς του δικού σου ανθρώπου δύσκολα αναπληρώνεται. Απόδειξη η άρνηση της να γιορτάζει τα γενέθλια της που ήταν πάντα μια γιορτή, άρνηση που περικλείει όλη την απογοήτευση της πολλαπλής απώλειας που βίωνε !Τραγική στιγμή είναι όταν την ημέρα των γενεθλίων της απομονώνεται και κατευθύνεται στην αλάνα όπως έλεγαν τότε κοντά στο σπίτι της κλαίει και στο αποκορύφωμα της απελπισίας , βρίσκει μια βίτσα (βέργα ξύλινη) και χτυπά τις πέτρες και τον αέρα δίνοντας δείγμα επώδυνης αγανάκτησης.. Η έλλειψη ασφάλειας λοιπόν ήταν το πιο δύσκολο σημείο.
Ο ξεριζωμός δεν σημαίνει μόνο ότι αφήνεις έναν τόπο, αλλά και ότι προσπαθείς να ξαναφτιάξεις τη ζωή σου από την αρχή. Τι σημαίνει για εσάς η λέξη «πατρίδα» μέσα από την ιστορία της Ειρήνης;
Μέχρις ενός σημείου πατρίδα της Ειρήνης ήταν η Σμύρνη. Οι αντιξοότητες που αντιμετώπισε σε μια τόσο τρυφερή ηλικία αμέσως μετά την άφιξη της στην Ελλάδα και για τα επόμενα αρκετά χρόνια , δεν την άφησαν να αγαπήσει γρήγορα το νέο της τόπο.
Η αλλαγή ήρθε σιγά-σιγά, αγάπησε την Ελλάδα και την Αθήνα και το απέδειξε με την συμπεριφορά της και την προσφορά της στα χρόνια του Β Παγκοσμίου πολέμου .
Η ηρωίδα περνά από την ασφάλεια στη φτώχεια και από την παιδική αθωότητα στη σκληρή ενηλικίωση. Τι είναι αυτό που της δίνει τη δύναμη να συνεχίσει όταν όλα γύρω της έχουν αλλάξει;
Η Ειρήνη σε όλο το έργο δεν παρουσιάζεται σαν ένα άτομο με έντονο πείσμα , υπέρμετρη φιλοδοξία και μεγάλη επιθυμία για επιτυχία. Αντιθέτως έχει δυνατά στοιχεία καλοσύνης και σεβασμού προς τους μεγαλύτερους και τους φίλους. . Η προσαρμοστικότητα του χαρακτήρα της, κάτι που κατά την άποψή μου διαθέτουν οι πολύ έξυπνοι άνθρωποι , η εργατικότητα , η αγάπη για τη δουλειά της μαζί με το ταλέντο και σίγουρα το DNA κληρονομιά από τον πατέρα της την οδήγησαν στην επιτυχία.
Η Ειρήνη αναζητά την οικογένειά της και ταυτόχρονα προσπαθεί να βρει τη θέση της σε έναν καινούργιο κόσμο. Πόσο σημαντική είναι τελικά η ανάγκη του ανθρώπου να αισθάνεται ότι ανήκει κάπου;
Είναι γεγονός ότι η Ειρήνη δεν σταμάτησε να ψάχνει τους δικούς της. Παρά την εύκολη προσαρμοστικότητα της , τα νέα δεδομένα στη νέα πατρίδα αρχικά την αποπροσανατόλισαν και σίγουρα την στιγμάτισαν , αλλά η καταλυτικά ευνοϊκή και υποστηρικτική στάση της θείας Αφροδίτης της έδωσαν μια οικογένεια έστω και μειωμένη σε μέλη
Θεωρώ ότι κάθε άνθρωπος έχει την ανάγκη να ανήκει κάπου , όχι από υποχρέωση αλλά από συναισθηματική ανάγκη και εσωτερική αναζήτηση.
Πιστεύω στην οικογένεια και στους δεσμούς αίματος σίγουρα με συνθήκες προσωπικής ελευθερίας., Γι αυτό το λόγο και αποφάσισα , στο έργο , κατά τον ξεριζωμό και στα χρόνια που ακολούθησαν, να είναι δίπλα στην Ειρήνη η αγαπημένη της θεία και όχι κάποια φίλη των γονιών της ή κάποια άγνωστη που θα ήθελε να προστατεύσει το κοριτσάκι - γίνονταν αυτά στα χρόνια της Μικρασιατικής καταστροφής.
Παρόλο που η ιστορία γεννιέται μέσα από μια μεγάλη καταστροφή, υπάρχει έντονα και η ελπίδα. Πιστεύετε ότι η ελπίδα είναι ένας τρόπος να επιβιώνουμε ή ένας τρόπος να ξαναχτίζουμε τη ζωή μας;
Η ελπίδα είναι μια αισιόδοξη πλευρά της ζωής και η απουσία της από τη σκέψη του ανθρώπου καθιστά τη ζωή επίπεδη και χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο. Έχοντας την ελπίδα σαν κίνητρο , πολλές αξίες και οράματα παίρνουν σάρκα και οστά.
Παρ όλα αυτά , η ελπίδα πρέπει να συνοδεύεται και από κάποιο είδος ρεαλισμού και γνώσης της πραγματικότητας για να μην οδηγήσει σε μονοπάτια με απλησίαστους στόχους.
Τι θέλατε να μείνει στον αναγνώστη μετά το τέλος της ιστορίας: η μνήμη μιας εποχής, η δύναμη της Ειρήνης ή η σκέψη ότι πίσω από κάθε ιστορικό γεγονός υπάρχουν άνθρωποι και ζωές που αλλάζουν για πάντα;
Δύσκολη ερώτηση διότι κάθε άνθρωπος έχει διαφορετικό τρόπο σκέψης, διαφορετικές γνώσεις, αρχές, ευαισθησίες.
Σε κάθε περίπτωση θα ήθελα ο αναγνώστης να μην ξεχάσει την Μικρασιατική καταστροφή που είχε για την Ελλάδα πικρές και ασύμφορες επιπτώσεις. Πιστεύω ακράδαντα ότι η Ελλάδα θα εξελισσόταν διαφορετικά αν τα πράγματα οδηγούσαν σε μια νίκη ή σε πιο ευνοϊκές για εκείνη διαπραγματεύσεις.
Θα ήθελα ο αναγνώστης είτε με Μικρασιάτικες ρίζες είτε όχι να μην ξεχάσει τα μαρτύρια που πέρασε κάθε Μικρασιάτης που βίαια του σκότωσαν οικογένεια , συγγενείς , βίαια του άρπαξαν περιουσία , πολιτισμό , που σφετερίστηκαν και οικειοποιήθηκαν την ιστορία του , και που τον ανάγκασαν να μπει στην διαδικασία προσαρμογής σε μια μάνα πατρίδα που όμως δεν τον αγκάλιασε αμέσως.
Τέλος , έχοντας το παράδειγμα της Ειρήνης, να σκεφθεί ότι κάθε άνθρωπος - όχι απαραίτητα κάτω από το πρίσμα φιλοδοξίας ή δίψας για επιτυχία - αλλά με ζήλο, επιμέλεια , δραστηριοποίηση, αφοσίωση και ταλέντο , μπορεί να δώσει σάρκα και οστά στους στόχους του
Αν μπορούσατε να ρωτήσετε σήμερα την Ειρήνη τι θυμάται περισσότερο από εκείνη την έντεκαχρονη που έφυγε από τη Σμύρνη, τι θα θέλατε να σας απαντήσει;
Αν την ρωτούσα για τις στιγμές που έζησε όταν ήταν 11 χρονών , σίγουρα η απάντηση της θα ήταν γεμάτη πίκρα.
Δεν θα μου έλεγε ότι λυπόταν που έχασε την εύπορη ζωή που ζούσε πριν τον ξεριζωμό..
Θα μου μίλαγε κλαίγοντας για την στιγμή που τρέχοντας να φτάσει στο λιμάνι με έναν μπόγο στο χέρι , γύρισε και είδε για τελευταία φορά τη μητέρα της.
Θα μου έλεγε ότι θα έδινε τα πάντα για να ξαναβρεθεί με την οικογένεια της ή έστω με κάποιο από τα μέλη της.
Θα μου έλεγε για την ευγνωμοσύνη που αισθάνεται για τη θεία Αφροδίτη που έδωσε αγώνα για εκείνη, ίσως να μου μιλούσε τρυφερά και για τη Μέλπω !
Τέλος θα μου μιλούσε για την ημέρα που έκλεινε τα 12 της χρόνια , την ημέρα που για πρώτη φορά ο Κωνσταντίνος την φώναξε γελώντας...Ξέρξη ! .
Βλάρα Αλεξία
Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο Open Mind στη διεύθυνση :
