ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΒΛΑΧΟΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ- ΜΠΑΤΑΛΙΑ , Προέδρου Δ.Ε.Ε.Λ, στις εργασίες του 14ου Συμποσίου Κλασικής- Πρακτικής Φιλοσοφίας του Ελληνικού- Κεντρικού Τομέα του Παγκόσμιου Φιλοσοφικού Φόρουμ, (Π.Φ.Φ) και των Ενώσεων Πολιτισμού και Ανάπτυξης (ΕΝ.Π.Α.Ν.)

Η Διεθνής Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών [& Καλλιτεχνών],Δ.Ε.Ε.Λ. συμμετέχει στις εργασίες του 14ου Συμποσίου Κλασικής- Πρακτικής Φιλοσοφίαςτου Ελληνικού- Κεντρικού Τομέα του Παγκόσμιου Φιλοσοφικού Φόρουμ, (Π.Φ.Φ) και των Ενώσεων Πολιτισμού και Ανάπτυξης (ΕΝ.Π.Α.Ν.)

Στο θέμα με τίτλο: «Η παιδαγωγική συμβολή της Κλασικής-Πρακτικής Φιλοσοφίαςστην καταπολέμηση των πάσης φύσεως προκαταλήψεων»

ΟΜΙΛΙΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΒΛΑΧΟΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ- ΜΠΑΤΑΛΙΑ

Προέδρου Δ.Ε.Ε.Λ.06-11-2023

Πρώτα απ όλα επιτρέψτε μου να συγχαρώ τον Πρόεδρο του Ελληνικού- Κεντρικού Τομέα του Παγκόσμιου Φιλοσοφικού Φόρουμ, (Π.Φ.Φ) Κλασικής- Πρακτικής Φιλοσοφίας,καθηγητή Στέφανο Ρόϋ για την επιλογή του θέματος του 14ου Συμποσίου, ήτοι:: πως με την π α ιδ α γ ω- γ ι κ ή σ υ μ βο λ ή τ η ς Κ λα σ ι κ ή ς - Π ρ α κ τ ι κ ή ς Φι λ ο σ οφ ί α ς θα καταφέρουμε την κ α τ α π ο λ έ μ η σ η των πάσης φύσεως προκαταλήψεων που διαμορφώσουν τις αντιλήψεις και τα πιστεύω μας για τον κόσμο μας σήμερα.

Στην παρούσα ομιλία σκοπός μου είναι να παρουσιάσω πόσο αναγκαία είναι η παιδεία της Κλασικής – Πρακτικής φιλοσοφίας, δηλαδήη προσπάθεια καλλιέργειας υγιούς σκέψης στον ενάρετο άνθρωπο,μέσω της οποίας επιτυγχάνεται η διαμόρφωση υγιούς νου με ελαχιστοποιημένη προκατάληψη, ώστε να επιτρέπει την ακριβή οριοθέτηση του ορθού.

…………………………………………….

Στις κοινωνικές επιστήμες,όταν λέμε προκατάληψη,εννοούμε μια αδικαιολόγητη ή λανθασμένη στάση (συνήθως αρνητική) απέναντι σε πρόσωπα ή σε ομάδες, η οποία βασίζεται σε στερεότυπες πεποιθήσεις, διαμορφώνεται εκ των προτέρων και δεν βασίζεται σε πραγματικά χαρακτηριστικά.

Η γνώση που συγκεντρώνουν οι επιστημονικές μελέτες εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πως ερμηνεύουμε τα στοιχεία. Οι ερμηνείες, όμως, υπακούουν στους ίδιους κανόνες που διέπουν τις αντιλήψεις μας για την πραγματικότητα. Είναι γεμάτες παραδοχές, γενικεύσεις, παραλείψεις και λάθη,τα οποία αποκαλούνται γνωστικές προκαταλήψεις και είναι ενσωματωμένες τόσο στους αντιληπτικούς και τους συναισθηματικούς μηχανισμούς του εγκεφάλου, όσο και στους γνωστικούς. Μέχρι να φτάσει η αντιληπτική πληροφορία στη συνείδηση, το άτομο έχει προλάβει να την μετατρέψει σε κάτι καινούργιο και μοναδικό. Αυτή η ανακατασκευή της πραγματικότητας αποτελεί το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζουμε τα πιστεύω μας για τον κόσμο.

Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των πιστεύω μας παίζει επίσης η λογική, η ορθή σκέψη και η κοινωνική συναίνεση. Οι παράγοντες αυτοί επηρεάζουν και τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τον κόσμο. Σκοπός του καθ ενός είναι να εντοπίσει αυτές τις προκαταλήψεις.

Οι περισσότεροι άνθρωποι αδυνατούν να συνειδητοποιήσουν πόσες γνωστικές προκαταλήψεις έχουν στην πραγματικότητα ή πόσο συχνά πέφτουν θύμα αυτών τους των προκαταλήψεων. Ως ένα βαθμό, όλοι μας χειραγωγούμε τους άλλους προκειμένου να τους πείσουμε να ενστερνιστούν τα δικά μας πιστεύω. Το κάνουν οι γονείς με τα παιδιά τους, οι δάσκαλοι με τους μαθητές τους, οι ερευνητές με τους συναδέλφους τους, οι εραστές μεταξύ τους. Δυστυχώς, συχνά το κάνουμε χωρίς να συνειδητοποιούμε τα ενδιαφέροντα και τις ανάγκες του άλλου.

Τα τελευταία 50 χρόνια, ερευνητές, επιστήμονες, ψυχολόγοι και κοινωνιολόγοι ταυτοποίησαν εκατοντάδες γνωστικές, κοινωνικές και συμπεριφορικές διαδικασίες, αλλά και διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Αναφέρω ενδεικτικά μερικές προκαταλήψεις, επιγραμματικά στην ομιλία μου ένεκα συντομίας χρόνου,οι οποίες θεωρούνται απαραίτητες για την αξιολόγηση των αντιλήψεών μας και των πιστεύω μας για τον κόσμο, όπως: Η προκατάληψη της οικογένειας, γοητείας, επιβεβαίωσης, αυτοεξυπηρέτησης, ομάδας, κοινωνικής συναίνεσης, πλήθους, προβολής, προσμονής,«μαγικών αριθμών», πιθανότητας, αιτίας-αποτελέσματος, ευχαρίστησης, προσωποποίησης, αντίληψης, ψευδούς - θετικής μνήμης, λογικής, προκατάληψη της πειθούς, του πρώτου, της δημοσιότητας, του τυφλού σημείου.

Η προκατάληψη της οικογένειας.

Όλοι μας έχουμε την προδιάθεση να πιστεύουμε αυτόματα τις πληροφορίες που μας παρέχουν μέλη της οικογένειάς μας και στενοί φίλοι. Από τότε που γεννιόμαστε, ο εγκέφαλός μας βασίζεται σε αυτά τα άτομα, γι’ αυτό και τείνουμε να αποδεχόμαστε τον κόσμο χωρίς να ελέγχουμε τα γεγονότα.

Η προκατάληψη της εξουσίας.

Τείνουμε να πιστεύουμε τους ανθρώπους που κατέχουν θέσεις ισχύος και γοήτρου. Τους θεωρούμε πιο αξιόπιστους, χωρίς να ελέγχουμε τις πηγές τους.

Η προκατάληψη της γοητείας.

Θεωρούμε πιο αξιόπιστους τους πιο ψηλούς και γοητευτικούς ανθρώπους, επειδή ο εγκέφαλός μας έλκεται από αυτό που τον ευχαριστεί αισθητικά. Οι πιο ευπαρουσίαστοι άνθρωποι έχουν περισσότερες πιθανότητες να μας πείσουν.

Η προκατάληψη της επιβεβαίωσης.

Έχουμε την τάση να δίνουμε έμφαση σε πληροφορίες που στηρίζουν τα πιστεύω μας, ενώ υποσυνείδητα αγνοούμε ή απορρίπτουμε πληροφορίες που τα αντικρούουν. Από τη στιγμή που τα πιστεύω μας έχουν ενσωματωθεί στο νευρικό μας κύκλωμα, στοιχεία που αντιτίθεται σε αυτά δεν μπορούν πολλές φορές να εισβάλλουν στις υπάρχουσες διαδικασίες του εγκεφάλου.

Η προκατάληψη της αυτοεξυπηρέτησης.

Σε συνδυασμό με την προκατάληψη της επιβεβαίωσης, εμφανίζουμε επίσης την τάση να συντηρούμε πεποιθήσεις που ευνοούν τα προσωπικά μας συμφέροντα και τους προσωπικούς μας στόχους.

Η προκατάληψη της ομάδας.

Υποσυνείδητα, υιοθετούμε ευνοϊκή μεταχείριση για τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας μας και σπάνια αμφισβητούμε τα πιστεύω τους, επειδή ο εγκέφαλός μας είναι έτσι κατασκευασμένος, ώστε να αναζητά τη συμφωνία με τους γύρω του.

Η προκατάληψη για άτομα εκτός ομάδας.

Γενικά, απορρίπτουμε ή υποτιμούμε τα πιστεύω ανθρώπων που δεν ανήκουν στην ομάδα μας, κυρίως όταν οι πεποιθήσεις τους διαφέρουν αισθητά από τις δικές μας. Επιπλέον, έχουμε τη βιολογική προδιάθεση να αναστατωνόμαστε όταν ερχόμαστε σε επαφή με ανθρώπους διαφορετικού εθνοτικού και πολιτιστικού υποβάθρου – έστω κι αν είναι μέλη της ομάδας μας.

Η προκατάληψη της κοινωνικής συναίνεσης.

Όσο περισσότερο οι άλλοι συμφωνούν μαζί μας, τόσο περισσότερο πιστεύουμε ότι οι πεποιθήσεις μας είναι αληθινές. Αντίθετα, όσο περισσότερο διαφωνούν οι άλλοι μαζί μας, τόσο πιθανότερο είναι να καταπιέσουμε και να αμφισβητήσουμε τα ίδια μας τα πιστεύω – ακόμα κι όταν είναι σωστά.

Η προκατάληψη του πλήθους.

Αυτή η προκατάληψη αντικατοπτρίζει την τάση μας να υιοθετούμε το σύστημα πεποιθήσεων της ομάδας στην οποία ανήκουμε. Όσο περισσότεροι άνθρωποι μας περιβάλλουν, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες να τροποποιήσουμε τα πιστεύω μας για να ταιριάζουν με τα δικά τους.

Η προκατάληψη της προβολής.

Συχνά υποθέτουμε, χωρίς να το επαληθεύουμε, ότι τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας μας έχουν παρόμοια πιστεύω, παρόμοιες ηθικές αξίες και βλέπουν τον κόσμο μέσα από τα μάτια μας. Η CIA περιγράφει αυτή την προκατάληψη ως τη νοοτροπία «όλοι σκέφτονται όπως εμείς» και τη θεωρεί μια από τις πιο επικίνδυνες – επειδή οι διαφορετικοί πολιτισμοί και οι διαφορετικοί τύποι ανθρώπων δεν σκέφτονται όπως εμείς.

Η προκατάληψη της προσμονής.

Όταν ψάχνουμε για πληροφορίες, ή όταν κάνουμε κάποια έρευνα, έχουμε την τάση να «ανακαλύπτουμε» αυτό ακριβώς που ψάχνουμε. Στην ιατρική, οι διπλά τυφλές μελέτες έχουν σκοπό να εξαλείψουν αυτή τη διαβρωτική προκατάληψη.

Η προκατάληψη των «μαγικών αριθμών».

Οι αριθμοί επηρεάζουν τα πιστεύω μας εξαιτίας των ισχυρών ποσοτικών λειτουργιών του εγκεφάλου. Όσο πιο μεγάλος και υποβλητικός είναι ένας αριθμός, τόσο μεγαλύτερη είναι και η συναισθηματική του αντίδραση. Κι αυτή με τη σειρά της ενδυναμώνει την εμπιστοσύνη μας στην πληροφορία που προσδιορίζεται ποσοτικά.

Η προκατάληψη της πιθανότητας.

Μας αρέσει να πιστεύουμε ότι είμαστε πιο τυχεροί από τους άλλους και ότι μπορούμε να καταπολεμήσουμε τις ανισότητες (άτομα με κατάθλιψη τείνουν να πιστεύουν το αντίθετο). Αυτή η αισιοδοξία είναι επίσης γνωστή ως η προκατάληψη του τζογαδόρου. Αν στρίψεις ένα νόμισμα, και φέρεις κορώνα 9 φορές στη σειρά, οι περισσότεροι άνθρωποι θα στοιχηματίσουν πολλά λεφτά ότι την επόμενη φορά θα είναι γράμματα. Φυσικά, οι πιθανότητες παραμένουν ίδιες κάθε φορά που στρίβεις ένα νόμισμα: πάντα υπάρχουν 50 τοις εκατό πιθανότητες να φέρεις γράμματα. Επίσης, όλοι κουβαλάμε «μαγικές» προκαταλήψεις από την παιδική μας ηλικία. Έτσι, πολλοί ενήλικες, κυρίως οι τζογαδόροι, έχουν πάνω τους διάφορα φυλαχτά (ένα τετράφυλλο τριφύλλι, ένα λαγοπόδαρο, ένα νόμισμα) που υποτίθεται ότι τους φέρνουν τύχη.

Η προκατάληψη της αιτίας-αποτελέσματος.

Ο εγκέφαλός μας έχει την προδιάθεση να κάνει συνειρμούς ανάμεσα σε δύο γεγονότα, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ τους. Αν πιεις κάποιο βότανο και σου περάσει το κρυολόγημα, τότε αποδίδεις την ανάρρωσή σου στο βότανο αυτό, έστω κι αν σε αυτό συνέβαλαν στην πραγματικότητα δεκάδες άλλοι άσχετοι παράγοντες.

Η προκατάληψη της ευχαρίστησης.

Τείνουμε να πιστεύουμε ότι οι ευχάριστες εμπειρίες αντικατοπτρίζουν μεγαλύτερες αλήθειες απ’ ό, τι οι δυσάρεστες εμπειρίες. Εν μέρει επειδή τα κέντρα ευχαρίστησης του εγκεφάλου βοηθούν στον έλεγχο της δύναμης των αντιλήψεων, των αναμνήσεων και των σκέψεων.

Η προκατάληψη της προσωποποίησης.

Δείχνουμε ιδιαίτερη προτίμηση στο να δίνουμε αρετές έμψυχων όντων σε άψυχα αντικείμενα. Επίσης. συνηθίζουμε να δίνουμε ανθρώπινη μορφή ή μορφή ζώου σε αφηρημένα ερεθίσματα (σκιές, συγκεχυμένους θορύβους, κ.λπ.). Αυτή η αντιληπτική και γνωστική λειτουργία πυροδοτεί διάφορες δεισιδαιμονίες.

Η προκατάληψη της αντίληψης.

Ο εγκέφαλός μας υποθέτει αυτόματα ότι οι αντιλήψεις και τα πιστεύω μας αντιπροσωπεύουν αντικειμενικές αλήθειες για τον εαυτό μας και τον κόσμο. Εξ ου και η έκφραση «Αν δεν το δω, δεν το πιστεύω».

Η προκατάληψη της επιμονής.

Όταν πιστεύουμε σε κάτι, επιμένουμε ότι είναι αληθινό, ακόμη κι όταν έχουμε στη διάθεσή μας στοιχεία που λένε το αντίθετο. Και όσο περισσότερο συντηρούμε ορισμένες πεποιθήσεις, τόσο πιο βαθιά εντυπώνονται στο νευρικό μας κύκλωμα.

Η προκατάληψη της ψευδούς μνήμης.

Ο εγκέφαλός μας τείνει να συγκρατεί για περισσότερο χρονικό διάστημα ψευδείς απ’ ότι αληθείς μνήμες. Επίσης, είναι εύκολο να εμφυτεύσεις ψευδείς μνήμες σε άλλους όταν υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες και οι πληροφορίες είναι αληθοφανείς.

Η προκατάληψη της θετικής μνήμης.

Όταν αναπολούμε το παρελθόν, τείνουμε να ωραιοποιούμε τα γεγονότα και να τους δίνουμε μια πιο θετική δύναμη από την πραγματική.

Η προκατάληψη της λογικής.

Έχουμε την τάση να πιστεύουμε επιχειρήματα που μας φαίνονται πιο λογικά. Επίσης, συνηθίζουμε να αγνοούμε πληροφορίες που δεν μας φαίνεται ότι βγάζουν νόημα. Όπως έχει πει ο Γουίλιαμ Τζέημς: «Κατά κανόνα, δεν πιστεύουμε τα γεγονότα και τις θεωρίες που φαίνονται άχρηστες».

Η προκατάληψη της πειθούς.

Όταν διαφωνούμε για κάποιο θέμα, πιστεύουμε συνήθως εκείνον που έχει πιο δραματικά και συναισθηματικά επιχειρήματα για μια άποψη. Ο εγκέφαλός μας τείνει να συντονίζεται με τους καλούς ομιλητές, με αποτέλεσμα αν κινδυνεύουμε να πιαστούμε αιχμάλωτοι των συναισθημάτων και των πεποιθήσεών τους.

Η προκατάληψη του πρώτου.

Δίνουμε περισσότερο βάρος και θυμόμαστε πιο εύκολα ονόματα και πληροφορίες που αναγράφονται πρώτα σε μια λίστα.

Η προκατάληψη της αβεβαιότητας.

Ο εγκέφαλός μας δεν συμπαθεί την αβεβαιότητα και την αοριστία. Γι’ αυτό, από το να μην είμαστε σίγουροι, προτιμάμε είτε να πιστεύουμε είτε να μην πιστεύουμε.

Η προκατάληψη των συναισθημάτων.

Τα δυνατά συναισθήματα συνήθως παρεμποδίζουν τη λογική και την ορθή κρίση. Ο θυμός έχει την τάση να μας δημιουργεί την πεποίθηση ότι έχουμε δίκιο και το σωστό με το μέρος μας. Η αγωνία υπονομεύει αυτήν ακριβώς την πεποίθηση, ενώ η κατάθλιψη επισκιάζει τις αισιόδοξες πεποιθήσεις.

Η προκατάληψη της δημοσιότητας.

Οι εκδότες βιβλίων, εφημερίδων και περιοδικών προτιμούν να εκδίδουν έργα με αίσιο τέλος, ενώ απορρίπτουν έργα με αρνητική έκβαση. Έτσι, μια έρευνα που δεν έχει επίδραση στον κόσμο έχει λιγότερες πιθανότητες να δημοσιευθεί σε σχέση με ένα εύρημα με θετικά αποτελέσματα. Μια άλλη διάσταση αυτής της προκατάληψης είναι η τάση των αναγνωστών να θεωρούν αυτόματα αλήθεια ό,τι δημοσιεύεται, ακόμη κι αν αποτελεί δημοσίευμα του κίτρινου τύπου.

Η προκατάληψη του τυφλού σημείου.

Τελευταία, αλλά πολύ σημαντική, είναι η προκατάληψη που οι επιστήμονες αποκαλούν «προκατάληψη του τυφλού σημείου». Οι περισσότεροι άνθρωποι αδυνατούν να συνειδητοποιήσουν πόσες γνωστικές προκαταλήψεις έχουν στην πραγματικότητα ή πόσο συχνά πέφτουν θύμα αυτών τους των προκαταλήψεων. Οι διαφημιστές και οι πολιτικοί έχουν πλήρη επίγνωση αυτών των τυφλών σημείων και στοχεύουν επίτηδες στις δικές μας προκαταλήψεις για να πουλήσουν τα προϊόντα ή τις ιδέες τους. Δυστυχώς, συχνά το κάνουμε χωρίς να συνειδητοποιούμε τα ενδιαφέροντα και τις ανάγκες του άλλου.]

…………………………………………..

Οι επιπτώσεις των προκαταλήψεων οδυνηρές:

α. στο θύμα

• Μοναξιά, απομόνωση

• Περιθωριοποίηση

• Συναισθήματα απογοήτευσης, μίσους και οργής

• Καταπάτηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων

• Μη ισότιμη αντιμετώπιση των ανθρώπων

Β. ΣΤΟΥΣ ΘΥΤΕΣ

· Οδηγούνται αναγκαστικά στο φανατισμό και το ρατσισμό.

• Αντιμετωπίζουν δυσκολίες στις διαπροσωπικές τους σχέσεις.

• Υιοθετούν την ιδεολογία του μισογυνισμού.

• Ασκούν αρκετές φορές βία.

Ο μοναδικός τρόπος αντιμετώπισης των προκαταλήψεων είναι :

· «H κλασική παιδεία, από την οποία πηγάζει η οργάνωση της ανθρώπινης σκέψης και η οποία στη συνέχεια καθοδηγεί τις πράξεις, συμβάλλει ώστε αυτές να είναι δίκαιες, είναι η απάντηση στην κοινωνική αναλγησία και αδιαφορία και το βασικό όχημα για να αναπτυχθούν αντανακλαστικά κοινωνικής συνείδησης, που θα οδηγήσουν στην άρση των προκαταλήψεων» είναι :

• Η Οικογένεια: διάλογος στο σπίτι, σεβασμός της προσωπικότητας του παιδιού, αυτενέργεια του νέου.Η οικογένεια ως πρωταρχικός φορέας αγωγής επηρεάζει και καθορίζει την αδιάπλαστη νεανική σκέψη

• Τα ΜΜΕ: δεν πρέπει να υπηρετούν τους μηχανισμούς παραπληροφόρησης και προπαγάνδας.Δυστυχώς τα μέσα ενημέρωσης αναπαράγουν στερεότυπες αντιλήψεις με την προπαγάνδιση ανάλογων ιδεών και προκαταλήψεων για πρόσωπα, ομάδες ατόμων, ιδεολογίες.

•Το Σχολείο: πρέπει να παρέχει ανθρωπιστική αγωγή, ανάπτυξη της κριτικής σκέψης για να μην υπάρχουν στερεότυπα και προκαταλήψεις σε τόσο μεγάλο βαθμό.Η έλλειψη κριτικής σκέψης για σφαιρική θέαση των γεγονότων, η μονομερής και επιφανειακή γνώση, δεν ευνοεί την πολυπρισματική θεώρηση των πραγμάτων, δεν απαλλάσσει από τον δογματισμό και την προσκόλληση σε αυθεντίες.

Ακόμη οι θρησκείες καλλιεργούν ένα γενικότερο τρόπο άκριτης αποδοχής των γεγονότων και των καταστάσεων.

• Η αλλαγή του πολιτικού κατεστημένου, το οποίο έχει άμεσο συμφέρον από τις διακρίσεις και το διαχωρισμό των πολιτών με βάση τον ιδεολογικό τους προσανατολισμό.

• Η καταπολέμηση των οργανωμένων οικονομικών συμφερόντων, που «κατασκευάζουν» υποτιμητικά χαρακτηριστικά για κοινωνικές ομάδες, μετανάστες, για να επιτύχουν την ηθική νομιμοποίηση της εκμετάλλευσης και της αναξιοκρατικής αντιμετώπισής τους.

· Η αλλαγή του σύγχρονου τρόπος ζωής, που δεν αφήνει στον άνθρωπο περιθώρια να σκεφτεί. Ο ατομικισμός και η ιδιοτέλεια και οι κοινωνικές ανισότητες και ιδεολογίες μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά.

Μετά απ όλα τα παραπάνω αντιλαμβανόμαστε πόσο έχουμε ανάγκη το φάρμακο της κλασικής παιδείας, της πρακτικής φιλοσοφίας. Ο ορισμός της παιδείας κατά τον Πλάτωνα είναι: «η θεραπεία του πνεύματος» δηλαδή η θεραπεία της σκέψης …και ενώ, όταν το σώμα είναι άρρωστο χρειάζεται ιατρική, όταν το πνεύμα είναι άρρωστο χρειάζεται παιδεία.

Πόσο λοιπόν αναγκαίο είναι, καθείς να εμβαθύνει, να γνωρίσει εαυτόν για να αποτινάξει κάθε είδους παλαιάς και ξεπερασμένης προκατάληψης μη κατάλληλης σ΄ένα συνετό και αγαθό βίο και όπως είπε και ο Καζαντζάκης να βρούμε τον τρόπο «πώς να κουνηθεί η ψυχή του ανθρώπου, να κάμει ένα βήμα ποιο πέρα, να γλυτώσει από τις παλιές ηθικές ελευθερίες και συνήθειες, να δημιουργήσει ένα καινούργιο πολιτισμό».

Η φιλοσοφική ενασχόληση δεν απαιτεί, ούτε κάποιο ειδικό όργανο, ούτε καθορισμένες χωροχρονικές συνθήκες.Εάν λοιπόν προετοιμάζουμε τους εαυτούς μας μέσω της Κλασικής –Πρακτικής φιλοσοφίας, μπορούμε να ελπίζουμε επιστρέφοντας απ όπου ήρθαμε, ότι θα ζήσουμε μέσα σε αδιατάραχτη ενατένιση της θεϊκής αλήθειας. Οι γνήσιες αρετές του κουράγιου, της εγκαρτέρησης και της δικαιοσύνης, προκύπτουν μέσα από την θεώρηση εαυτού δια της φιλοσοφικής καθάρσεως αφού:

«Η φιλοσοφία είναι ο καθοδηγητής όλων των τεχνών.»

Οι καρποί της γης γίνονται μια φορά τον χρόνο, ενώ οι καρποί της φιλοσοφίας γίνονται κάθε στιγμή του χρόνου. Είναι μια οδός στην οποία είμαστε «καθ΄οδόν», και δια της οποίας ο Άνθρωπος κλητεύεται να διαστοχαστεί.

Η προτροπή στη συνείδηση να ποιεί και να εργάζεται την φιλοσοφία αποβλέπει στην λύτρωση από την μικρόνοια και τα ευτελή ανθρώπινα ελαττώματα. Η φιλοσοφία λοιπόν συνίσταται στο ότι δι αυτής επιτυγχάνεται ομολογία προς αυτό που είναι καθ οδόν, « Το Είναι του όντος». Η γνώση του βάθους των πραγμάτων και η αναζήτηση της ουσίας των όντων είναι κινήσεις και στάσεις δικαιωμένες και δικαιωτικές για μόνο τον λόγο, ότι αποδίδουν σημασία στο ουσιώδες.Σ αυτό που οδηγεί στην εσωτερική ειρήνη, στην ηρεμία και στον καθησυχασμό της σκέψης, τον έλεγχο των αισθήσεων που χάνουν την δύναμη τους να δημιουργούν περιπλοκές.

Εμείς οι Έλληνες, ας μην ξεχνούμε ότι η Φιλοσοφία «ομιλεί»ελληνικά.

Η κλασική παιδεία, δηλαδή η μόρφωση που βασίζεται στα κλασικά κείμενα της αρχαιοελληνικής και λατινικής γραμματείας, δεν αφορά απλά και μόνο τις βάσεις του Δυτικού – και όχι μόνο πια – πολιτισμού, αλλά αποτελεί και το βασικό εποικοδόμημα της γνώσης και της μόρφωσης, το οποίο δυστυχώς παραγκωνίζεται και απαξιώνεται στη χώρα που τη γέννησε.

Οι λόγοι αυτού του παραγκωνισμού ποικίλλουν.

[Ενδεικτικά αναφέρω ορισμένους: Η εξετασιοκεντρική λειτουργία του σχολείου και η βαθμοθηρία δεν προάγουν την ουσιαστική μελέτη και μόρφωση αλλά τη στείρα απομνημόνευση με στόχο την εισαγωγή σε κάποιο Α.Ε.Ι., η έλλειψη επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών, η προβολή της υποκουλτούρας και του υπερκαταναλωτισμού στη σημερινή κοινωνία. Επιπλέον, η εμπορευματοποίηση που παρατηρείται στις μέρες μας οδηγεί στην έλλειψη σεβασμού για τα μορφωτικά αγαθά που δεν παρέχουν άμεση επαγγελματική αποκατάσταση.

……………………………………………..

Το άτομο μπορεί να αναζητήσει και να βρει λύσεις στα προβλήματά του, να υιοθετήσει μια θετική στάση για τη ζωή, να μιμηθεί αξίες, πρότυπα και θετικές στάσεις ζωής, που θα τον ολοκληρώσουν και θα ισχυροποιήσουν την προσωπικότητά τους . Η υγιής κατάσταση του πνεύματος κατά τον Πλάτωνα υπάρχει όταν … το λογικό ελέγχει και ισορροπεί την επιθυμία και το θυμό και, για να ξεκαθαρίσει τις έννοιες έλεγχος και ισορροπία , δίνει το εξής παράδειγμα: Παρομοιάζει το πνεύμα με ένα κάρο που το έλκουν δύο άλογα: ένα τυφλό που είναι η επιθυμία,ένα τρελό που είναι ο θυμός και ο αμαξάς που είναι το λογικό και θα πρέπει να κρατεί τον έλεγχο και την ισορροπία ανάμεσα στα δύο άλογα ώστε αυτά να βαδίσουν το σωστό δρόμο, που είναι ο δρόμος της αρετής…..

Τίθεται λοιπόν το ερώτημα: μπορεί να κοπεί το νήμα της κλασικής παιδείας από την ζωή μας ;

Η απάντηση είναι όχι, καθώς οι κλασικές σπουδές της Φιλοσοφίας όχι μόνο καταγράφουν τη ζωή μας, αλλά είναι η ίδια η ζωή μας και αυτό γιατί αυτή είναι συνυφασμένη με αυτές, αφού:

· Συνδέει τη γνώση με τον τρόπο σκέψης, με την αντίληψη για τη ζωή.

· Αναδεικνύει ένα πλούσιο σύνολο ουμανιστικών αξιών, που διαμορφώνει πολίτες με κριτική σκέψη,

· Καλλιεργεί το αίσθημα ανεξαρτησίας από κάθε πηγή χειραγώγησης.

· Επιδιώκει να σμιλέψει την προσωπικότητα του ανθρώπου, ώστε να αγωνιστεί με τον καλύτερο τρόπο για την προσωπική και κοινωνική ελευθερία, εν κατακλείδι · να γίνει περισσότερο Άνθρωπος .

Σας ευχαριστώ.

ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΒΛΑΧΟΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ –ΜΠΑΤΑΛΙΑ

Σύντομο Βιογραφικό

Γεννήθηκε στο Λιτόχωρο Πιερίας όπου πήρε και τα πρώτα της γράμματα. Τελείωσε τη Μέση Εκπαίδευση στη Θεσσαλονίκη και ζει μόνιμα στην Αθήνα από το 1970. Είναι πτυχιούχος της Παντείου Ανώτατης Σχολής Πολιτικών Επιστημών (Π.Α.Σ.Π.Ε.) & Δημοσίας Διοίκησης (1974), του Παιδαγωγικού Τμήματος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών(1990), Ph. D. E.T. in Byzantine Humanism από το Universitas JUSTINIANA HELLENICS DIASPORAS, μέλος του Οικονομικού Επιμελητηρίου Ελλάδος Λογιστής – Φοροτεχνικός Α΄ Τάξης, αντιπρόεδρος στην Ελλάδα για το ίδρυμα: International Mother Teresa Foundation, India, Πρόεδρος της Διεθνούς Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών[& Καλλιτεχνών] από Νοεμ.-2019, πιστοποιήθηκε ως International Decelerator by the Royal Families of Nusantara Kingdoms(2021), International Ambassador of Peace by World Literary Forum for peace and Human Rights (2021).

Διετέλεσε Αντιπρόεδρος στην Ακαδημία Γραμμάτων και Τεχνών «ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ» και Αντιπρόεδρος / Γεν. Γραμματέας στην Δ.Ε.Ε.Λ.(1993 έως 2019) και συνέβαλε στην πραγματοποίηση πολλών Πολιτιστικών εκδηλώσεων και Ολυμπιάδων Πολιτισμού

Διετέλεσε μέλος -πρόεδρος κριτικής Επιτροπής Λογοτεχνικών Διαγωνισμών και μετέφρασε πολλούς ποιητές.

Αρθρογραφεί στην ιστοσελίδα της Διεθνούς Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών απ’ όπου προβάλλονται Λογοτέχνες, Ποιητές - Καλλιτέχνες, Πνευματικοί δημιουργοί από όλο τον κόσμο.

Συνεργάζεται με Πολιτιστικούς φορείς και Ακαδημίες του εξωτερικού (Κίνα, Αυστραλία, Ευρώπη, Ρωσία, Αμερική) με τους καταξιωμένους εκπροσώπους τους μεσκοπό να προωθήσει το έργο της Διεθνούς Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών [& καλλιτεχνών] και να προβάλλει τις Τέχνες, τα Γράμματα, τον πολιτισμό, την ΕΛΛΑΔΑ.__

«Γιατί πόλεμος;»: Η ελάχιστα γνωστή αλληλογραφία Αϊνστάιν και Φρόυντ για τη βία, την ειρήνη και την ανθρώπινη φύση

 

Φωτογραφίες: AP

Παρά τις τεράστιες συνεισφορές του στην επιστήμη, ο Άλμπερτ Αϊνστάιν δεν ήταν απομονωμένος από τον κόσμο. Συνομιλούσε διαρκώς για διάφορα θέματα και αλληλογραφούσε με πολλούς εντελώς διαφορετικούς μεταξύ τους ανθρώπους σε όλον τον κόσμο, από τον Ινδό φιλόσοφο Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ μέχρι μια νεαρή Νοτιοαφρικανή που ήθελε να γίνεi επιστήμονας.

Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν με τον Ινδό ποιητή και φιλόσοφο Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ το 1930. (AP Photo)

Το 1931, το Institute for Intellectual Cooperation (Διεθνές Ινστιτούτο Πνευματικής Συνεργασίας) προσκάλεσε τον διάσημο φυσικό σε μια διεπιστημονική ανταλλαγή ιδεών για την πολιτική και την ειρήνη με έναν στοχαστή της επιλογής του. Εκείνος επέλεξε τον Σίγκμουντ Φρόυντ (6 Μαΐου 1856 – 23 Σεπτεμβρίου 1939), τον οποίο είχε συναντήσει το 1927 και του οποίου το έργο, αν και ήταν δύσπιστος απέναντι στην ψυχανάλυση, είχε αρχίσει να θαυμάζει.

Ακολούθησε μια σειρά επιστολών, στις οποίες συζητούσαν τις αφηρημένες γενικότητες της ανθρώπινης φύσης και τα πιθανά συγκεκριμένα βήματα για τη μείωση της βίας στον κόσμο. Η ειρωνία ήταν ότι η αλληλογραφία δημοσιεύτηκε μόλις το 1933 – αφού ο Χίτλερ, ο οποίος τελικά θα εξόριζε τόσο τον Αϊνστάιν όσο και τον Φρόυντ, ανέβηκε στην εξουσία – σε ένα λεπτό φυλλάδιο περιορισμένης έκδοσης με τίτλο «Γιατί πόλεμος;». Εκτυπώθηκαν μόνο 2.000 αντίτυπα της αγγλικής μετάφρασης, τα περισσότερα από τα οποία χάθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Αλλά η ουσία της αλληλογραφίας, η οποία παραμένει απροσδόκητα ελάχιστα γνωστή, διατηρείται στον τόμο του 1960 «Einstein on Peace», που περιλαμβάνει πρόλογο από τον Μπέρντραντ Ράσελ.

Η Αλληλογραφία

Τον 30 Ιουλίου 1932, ο Αϊνστάιν προσκαλεί επίσημα τον Φρόυντ να συμμετάσχει στην ανταλλαγή απόψεων που του είχε προτείνει το Ινστιτούτο Πνευματικής Συνεργασίας γράφοντας:

«Το πρόβλημα είναι το εξής: Υπάρχει κάποιος τρόπος να απελευθερωθεί η ανθρωπότητα από την απειλή του πολέμου; Είναι κοινή γνώση ότι, με την πρόοδο της σύγχρονης επιστήμης, αυτό το ζήτημα έχει καταλήξει να σημαίνει ζήτημα ζωής και θανάτου για τον Πολιτισμό όπως τον ξέρουμε. Ωστόσο, παρ’ όλο τον ζήλο που επιδεικνύεται, κάθε προσπάθεια επίλυσής του έχει καταλήξει σε μια θλιβερή κατάρρευση».

Κατόπιν του εξηγεί γιατί επέλεξε τον ίδιο για συνομιλητή:

«Εκείνοι των οποίων το καθήκον είναι να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα επαγγελματικά και πρακτικά, συνειδητοποιούν όλο και περισσότερο την ανικανότητά τους να το αντιμετωπίσουν, και έχουν τώρα μια πολύ ζωηρή επιθυμία να μάθουν τις απόψεις των ανθρώπων που, απορροφημένοι στην επιδίωξη της επιστήμης, μπορεί να βλέπουν τα παγκόσμια προβλήματα μέσα από έναν αποστασιοποιημένο φακό. Όσο για μένα, ο συνήθης στόχος της σκέψης μου δεν παρέχει καμία εικόνα για τα σκοτεινά σημεία της ανθρώπινης θέλησης και συναισθήματος. Έτσι, στην έρευνα που μας προτείνεται τώρα, δεν μπορώ να κάνω τίποτα περισσότερο από το να επιδιώξω να διευκρινίσω το επίμαχο ζήτημα και, καθαρίζοντας το έδαφος από τις προφανέστερες λύσεις, να σας επιτρέψω να φωτίσετε το πρόβλημα με την εκτεταμένη γνώση σας για την ενστικτώδη ζωή του ανθρώπου. Υπάρχουν ορισμένα ψυχολογικά εμπόδια των οποίων την ύπαρξη ένας μη ειδικός στις ψυχικές επιστήμες μπορεί αμυδρά να υποθέσει, αλλά των οποίων τις αλληλεπιδράσεις και τις ιδιοτροπίες είναι ανίκανος να κατανοήσει. Εσείς, είμαι πεπεισμένος, θα μπορείτε να προτείνετε εκπαιδευτικές μεθόδους, που βρίσκονται λίγο πολύ έξω από το πεδίο της πολιτικής, οι οποίες θα εξαλείψουν αυτά τα εμπόδια».

Ο Αϊνστάιν, ο οποίος περιγράφει τον εαυτό του ως «απρόσβλητο από εθνικιστικές προκαταλήψεις», διατυπώνει τις δικές του ιδέες για το τι μπορεί να συνεπάγεται μια λύση – ένα διεθνές νομοθετικό και δικαστικό όργανο, το οποίο θα επιλύει όλες τις συγκρούσεις με αμοιβαία συναίνεση – αλλά είναι επιφυλακτικός για τις προκλήσεις που θα είχε κάτι τέτοιο:

«Αυτό είναι ένα γεγονός το οποίο πρέπει να συνυπολογίσουμε: νόμος και ισχύς αναπόφευκτα συμβαδίζουν, και οι δικαστικές αποφάσεις προσεγγίζουν περισσότερο την ιδανική δικαιοσύνη που απαιτεί η κοινότητα (στο όνομα και τα συμφέροντα της οποίας εκφέρονται αυτές οι ετυμηγορίες) στο βαθμό που η κοινότητα έχει αποτελεσματική δύναμη να επιβάλλει τον σεβασμό του νομικού της ιδεώδους. Αλλά επί του παρόντος απέχουμε πολύ από το να κατέχουμε οποιαδήποτε υπερεθνική οργάνωση ικανή να εκδίδει ετυμηγορίες αδιαμφισβήτητης εξουσίας και να επιβάλλει την απόλυτη υποταγή στην εκτέλεση των ετυμηγοριών της. Έτσι οδηγούμαι στο πρώτο μου αξίωμα: Η αναζήτηση της διεθνούς ασφάλειας συνεπάγεται την άνευ όρων παράδοση από κάθε έθνος, σε κάποιο βαθμό, της ελευθερίας δράσης του – της κυριαρχίας του δηλαδή – και είναι ξεκάθαρο πέρα ​​από κάθε αμφιβολία ότι κανένας άλλος δρόμος δεν μπορεί να οδηγήσει σε τέτοια ασφάλεια».

Στη συνέχεια, o Αϊνστάιν επισημαίνει τις ομάδες υπέρ των όπλων ως τον κύριο ένοχο στην παρεμπόδιση αυτής της νομοθετικής ουτοπίας:

«Η λαχτάρα για εξουσία που χαρακτηρίζει την κυρίαρχη τάξη σε κάθε έθνος είναι εχθρική απέναντι σε κάθε περιορισμό της εθνικής κυριαρχίας. Αυτή η πείνα για πολιτική εξουσία υποστηρίζεται συχνά από τις δραστηριότητες μιας άλλης ομάδας, της οποίας οι φιλοδοξίες κινούνται σε καθαρά μισθοφορικές, οικονομικές γραμμές. Αναφέρομαι ιδίως σε αυτή τη μικρή αλλά αποφασιστική ομάδα, που δραστηριοποιείται σε κάθε έθνος, η οποία αποτελείται από άτομα που, αδιαφορώντας για κοινωνικές ευαισθησίες και περιορισμούς, θεωρούν τον πόλεμο, την κατασκευή και την πώληση όπλων, απλώς ως αφορμή για να προωθήσουν τα προσωπικά τους συμφέροντα και να διευρύνουν την προσωπική τους εξουσία. … Το οποίο μας οδηγεί αναπόφεκτα σε ένα άλλο ερώτημα: Πώς είναι δυνατόν αυτή η μικρή κλίκα να λυγίσει τη βούληση της πλειοψηφίας, που πρόκειται να χάσει και να υποφέρει από μια κατάσταση πολέμου, στην υπηρεσία των φιλοδοξιών αυτών των ανθρώπων; … Μια προφανής απάντηση σε αυτό το ερώτημα φαίνεται να είναι ότι η μειοψηφία, η άρχουσα τάξη επί του παρόντος, έχει υπό τον έλεγχό της τα σχολεία και τον Τύπο, συνήθως και την Εκκλησία. Αυτό της δίνει τη δυνατότητα να οργανώνει και να επηρεάζει τα συναισθήματα των μαζών και να τα εργαλειοποιεί».

AP Photo

Ο Αϊνστάιν καταλήγει στη συνέχεια στην κύρια ερώτησή του προς τον Φρόυντ:

«Είναι δυνατόν να ελέγξουμε τη νοητική εξέλιξη του ανθρώπου ώστε να τον κάνουμε ανθεκτικό απέναντι στην ψύχωση του μίσους και της καταστροφικότητας; Εδώ δεν σκέφτομαι σε καμία περίπτωση μόνο τις λεγόμενες ακαλλιέργητες μάζες. Η εμπειρία αποδεικνύει ότι είναι μάλλον η λεγόμενη «διανόηση» που είναι πιο πιθανόν να υποκύψει σε αυτές τις καταστροφικές συλλογικές υποδείξεις, αφού ο διανοούμενος δεν έχει άμεση επαφή με τη ζωή στην ακατέργαστη μορφή της, αλλά τη συναντά στην πιο εύκολη, συνθετική της μορφή — επάνω στην τυπωμένη σελίδα. … Αλλά, εδώ έχουμε την καλύτερη ευκαιρία να ανακαλύψουμε τρόπους και μέσα για να καταστήσουμε αδύνατες όλες τις ένοπλες συγκρούσεις.

Γνωρίζω ότι στα γραπτά σας μπορεί να βρούμε απαντήσεις, ρητές ή υπονοούμενες, σε όλα τα ζητήματα αυτού του επείγοντος προβλήματος. Αλλά θα ήταν προς όφελος όλων μας εάν παρουσιάζατε το πρόβλημα της παγκόσμιας ειρήνης υπό το φως των πιο πρόσφατων ανακαλύψεων σας, γιατί μια τέτοια παρουσίαση θα μπορούσε να ανοίξει το μονοπάτι για νέους και γόνιμους τρόπους δράσης».

Λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 12 Σεπτεμβρίου 1932, ο Αϊνστάιν μαθαίνει ​​από τον Leon Steinig, έναν διευθυντή της Κοινωνίας των Εθνών που διευκόλυνε την αλληλογραφία, ότι ο Φρόυντ ενδιαφερόταν για την ανταλλαγή ιδεών, με την επιφύλαξη ότι αυτό που είχε να πει μπορεί να ήταν πολύ απαισιόδοξο για τα γούστα του κόσμου, αλλά δεν μπορούσε να μπει στη διαδικασία να χρυσώσει το χάπι της άβολης αλήθειας:

«Σε όλη μου τη ζωή έπρεπε να λέω στους ανθρώπους αλήθειες που ήταν δύσκολο να καταπιούν. Τώρα που γέρασα, σίγουρα δεν θέλω να τους κοροϊδέψω».

AP Photo

Αφού ο Αϊνστάιν διαβεβαιώνει τον Φρόυντ ότι αναζητά μια ψυχολογικά αποτελεσματική και όχι μια αισιόδοξη απάντηση, ο πατέρας της ψυχανάλυσης γράφει αργότερα τον Σεπτέμβριο:

«Αγαπητέ κύριε Αϊνστάιν:

Όταν έμαθα την πρόθεσή σας να με προσκαλέσετε σε μια αμοιβαία ανταλλαγή απόψεων για ένα θέμα που όχι μόνο σας ενδιέφερε προσωπικά αλλά φαινόταν ότι αξίζει επίσης δημόσιου ενδιαφέροντος, συμφώνησα εγκάρδια. Περίμενα να διαλέξετε ένα πρόβλημα που βρίσκεται στα σύνορα του γνωστού, όπως είναι σήμερα, ένα θέμα που ο καθένας από εμάς, φυσικός και ψυχολόγος, θα μπορούσε να προσεγγίσει από τη δική του οπτική γωνία, για να συναντηθούμε επιτέλους σε κοινό έδαφος, παρότι ορμώμενοι από διαφορετικούς χώρους. Έτσι το ερώτημα που μου θέσατε — τι πρέπει να γίνει για να απαλλαγεί η ανθρωπότητα από την απειλή του πολέμου — με ξάφνιασε. Και, στη συνέχεια, έμεινα άναυδος από τη σκέψη της ανικανότητάς μου (της δικής μας, πήγα να γράψω). γιατί αυτό μου φάνηκε ως θέμα πρακτικής πολιτικής, σωστής μελέτης του πολιτικού. Αλλά μετά συνειδητοποίησα ότι δεν θέσατε το ερώτημα με την ιδιότητα του επιστήμονα ή του φυσικού, αλλά ως λάτρης των συνανθρώπων σας… Και, στη συνέχεια, υπενθύμισα στον εαυτό μου ότι δεν με καλούσαν να διατυπώσω πρακτικές προτάσεις, αλλά μάλλον, να εξηγήσω πώς αυτό το ζήτημα της αποτροπής των πολέμων φαίνεται σε έναν ψυχολόγο».

Στη συνέχεια ο Φρόυντ περιγράφει τη θεωρία του για την εξελικτική τροχιά της βίας:

«Ξεκινάτε με τις σχέσεις μεταξύ ισχύος και δικαιώματος, και αυτό είναι σίγουρα το κατάλληλο σημείο εκκίνησης για την έρευνά μας. Αλλά, τον όρο ισχύς, θα τον αντικαθιστούσα μια πιο σκληρή και πιο αποκαλυπτική λέξη: βία. Στο δίκαιο και στη βία έχουμε σήμερα μια προφανή αντινομία. Είναι εύκολο να αποδείξουμε ότι το ένα έχει εξελιχθεί από το άλλο και, επιστρέφοντας στην αρχή και εξετάζοντας πρωτόγονες συνθήκες, η λύση του προβλήματος ακολουθεί αρκετά εύκολα.

[…]

Οι συγκρούσεις συμφερόντων μεταξύ ανθρώπων επιλύονται, καταρχήν, με την προσφυγή στη βία. Το ίδιο συμβαίνει και στο ζωικό βασίλειο, από το οποίο ο άνθρωπος δεν μπορεί να διεκδικήσει αποκλεισμό. Ωστόσο, οι άνθρωποι είναι επίσης επιρρεπείς σε συγκρούσεις απόψεων, που ααγίζουν, περιστασιακά, τις υψηλότερες κορυφές της αφηρημένης σκέψης, οι οποίες φαίνεται να απαιτούν διευθέτηση με εντελώς άλλη μέθοδο. Αυτή η βελτίωση είναι, ωστόσο, μια πρόσφατη εξέλιξη. Αρχικά, η ομαδική δύναμη ήταν ο παράγοντας που, σε μικρές κοινότητες, έκρινε την ιδιοκτησία και το ερώτημα τίνος η θέληση θα επικρατούσε. Πολύ σύντομα εφαρμόστηκε η φυσική δύναμη και στη συνέχεια αντικαταστάθηκε με τη χρήση διαφόρων βοηθημάτων. Νικητής αποδεικνυόταν όποιος είχε το καλύτερο όπλο ή το χειριζόταν πιο επιδέξια. Τώρα, για πρώτη φορά, με τον ερχομό των όπλων, διανοητικά ανώτεροι εγκέφαλοι άρχισαν να διώχνουν την μεγαλύτερη μυϊκή δύναμη, αλλά το αντικείμενο της σύγκρουσης παρέμεινε το ίδιο: το ένα μέρος έπρεπε να περιοριστεί, λόγω του τραυματισμού του ή της εξασθένησης της δύναμής του, προκειμένου να ανακαλέσει μια αξίωση ή άρνηση. Αυτό το τέλος κερδίζεται πιο αποτελεσματικά όταν ο αντίπαλος τίθεται οριστικά εκτός μάχης — με άλλα λόγια, σκοτώνεται. Αυτή η διαδικασία έχει δύο πλεονεκτήματα: ο εχθρός δεν μπορεί να ανανεώσει τις εχθροπραξίες και, δεύτερον, η μοίρα του αποτρέπει τους άλλους από το να ακολουθήσουν το παράδειγμά του. Επιπλέον, η σφαγή ενός εχθρού ικανοποιεί μια ενστικτώδη λαχτάρα. … Ωστόσο, μπορεί να υπάρχει και μία εναλλακτική σκέψη που έρχεται σε αντίθεση με αυτή τη θέληση να σκοτώσει κανείς τον αντίπαλο: η δυνατότητα να χρησιμοποιηθεί σαν δούλος, εάν το ηθικό του σπάσει και του χαριστεί η ζωή. Εδώ η βία βρίσκει διέξοδο όχι στη σφαγή αλλά στην υποταγή. Από εκεί πηγάζει η πρακτική της επιείκειας. Αλλά ο νικητής, έχοντας από εδώ και στο εξής να ζει με τη λαχτάρα για εκδίκηση που κυλά στο αίμα του θύματός του, χάνει σε κάποιο βαθμό την προσωπική του ασφάλεια».

Ανιχνεύοντας πώς ο πολιτισμός εξελίχθηκε από «ωμή βία ή βία που υποστηρίζεται από όπλα» σε νόμο, ο Φρόυντ υποστηρίζει ότι η κοινή ταυτότητα και η αίσθηση της κοινότητας είναι καλύτερο προπύργιο τάξης από τη βία:

«Η ωμή βία ξεπερνιέται με την συνένωση. Η συμμαχική ισχύς των διάσπαρτων μονάδων ενισχύει το δίκιο της ενάντια στον απομονωμένο γίγαντα. Έτσι, μπορούμε να ορίσουμε το «δικαίωμα» (δηλαδή το δίκαιο) ως τη δύναμη μιας κοινότητας. Ωστόσο, και αυτό δεν είναι τίποτα άλλο από βία, που επιτίθεται γρήγορα σε όποιο άτομο σταθεί στο δρόμο της, και χρησιμοποιεί τις ίδιες μεθόδους, ακολουθεί τους ίδιους στόχους, με μία μόνο διαφορά: είναι η κοινοτική, όχι η ατομική, βία που πετυχαίνει το δικό της. Όμως, για τη μετάβαση από την ωμή βία στην κυριαρχία του δικαίου, πρέπει πρώτα να δημιουργηθεί μια συγκεκριμένη ψυχολογική συνθήκη. Η ένωση της πλειοψηφίας πρέπει να είναι σταθερή και διαρκής. Αν ο μοναδικός λόγος ύπαρξής της είναι η ενόχληση κάποιου υπερφίαλου ατόμου και, μετά την πτώση του, διαλυθεί, δεν οδηγεί σε τίποτα. Κάποιος άλλος, πιστός στην ανωτερότητα της ισχύος του, θα προσπαθήσει να επαναφέρει την κυριαρχία της βίας και ο κύκλος θα επαναλαμβάνεται ασταμάτητα. Επομένως, η ένωση των ανθρώπων πρέπει να είναι μόνιμη και καλά οργανωμένη. Πρέπει να θεσπίσει κανόνες για να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο πιθανών εξεγέρσεων. Να δημιουργήσει μηχανήματα που να διασφαλίζουν ότι οι κανόνες του —οι νόμοι— τηρούνται… Αυτή η αναγνώριση μιας κοινότητας συμφερόντων γεννά στα μέλη της ομάδας ένα αίσθημα ενότητας και αδελφικής αλληλεγγύης που αποτελεί την πραγματική της δύναμη. … Έχω θέσει αυτό που μου φαίνεται πως είναι ο πυρήνας του ζητήματος: η καταστολή της ωμής βίας μέσω της μεταφοράς της εξουσίας σε έναν ευρύτερο συνασπισμό, ο οποίος βασίζεται στην κοινότητα των συναισθημάτων που συνδέει τα μέλη του».

AP Photo

Αλλά αυτό, επισημαίνει ο Φρόυντ, είναι ευκολότερο στη θεωρία παρά στην πράξη, καθώς προϋποθέτει μια κοινότητα ίσων, ενώ οι περισσότερες ομάδες έχουν μια εγγενή ανισορροπία δύναμης μεταξύ των ατόμων, η οποία οδηγεί σε αναπόφευκτη σύγκρουση:

«Από κει και πέρα υπάρχουν δύο παράγοντες στο κράτος που προκαλούν νομική αστάθεια, αλλά και νομοθετική εξέλιξη: πρώτον, οι προσπάθειες των μελών της άρχουσας τάξης να θέσουν εαυτούς πάνω από τους περιορισμούς του νόμου και, δεύτερον, ο διαρκής αγώνας αυτών που κυβερνώνται να επεκτείνουν τα δικαιώματά τους και να δουν κάθε κέρδος να ενσωματώνεται στον κώδικα, αντικαθιστώντας τις νομικές αναπηρίες με ίσους νόμους για όλους».

Από αυτό, παρατηρεί ο Φρόυντ, προκύπτει το παράδοξο της ειρήνης:

«Δεν μπορεί να εκφραστεί μία ενιαία συνολική κρίση για αυτούς τους επεκτατικούς πολέμους. Μερικοί, όπως ο πόλεμος μεταξύ των Μογγόλων και των Τούρκων, έχουν οδηγήσει σε αμείωτη δυστυχία. Άλλοι, ωστόσο, έχουν προωθήσει τη μετάβαση από τη βία στο νόμο, αφού οδήγησαν στη δημιουργία μεγαλύτερων οντοτήτων, εντός των οποίων απαγορεύτηκε η προσφυγή στη βία και ένα νέο καθεστώς καθόριζε όλες τις διαφορές. Έτσι η ρωμαϊκή κατάκτηση έφερε αυτό το όφελος, την Pax Romana, στα εδάφη της Μεσογείου. Ο πόθος των Γάλλων βασιλιάδων για επέκταση δημιούργησε μια νέα Γαλλία, που ανθούσε με ειρήνη και ενότητα. Όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, πρέπει να παραδεχτούμε ότι ο πόλεμος μπορεί να χρησιμεύσει για να ανοίξει τον δρόμο προς αυτήν την αδιάσπαστη ειρήνη που τόσο επιθυμούμε, γιατί είναι ο πόλεμος που δημιουργεί τεράστιες αυτοκρατορίες, εντός των οποίων κάθε πόλεμος απαγορεύεται από μια ισχυρή κεντρική δύναμη».

Ο Φρόυντ επαναφέρει τη θεωρία του στην παρούσα δύσκολη κατάσταση, προτείνοντας ότι υπάρχει μόνο ένας συγκεκριμένος τρόπος τερματισμού του πολέμου – η δημιουργία, με συναίνεση, ενός συγκεντρωτικού σώματος ελέγχου που επιλύει όλες αυτές τις συγκρούσεις συμφερόντων. Αυτό όμως απαιτεί ορισμένες προϋποθέσεις, οι οποίες εκείνη την εποχή παρέμεναν -όπως και σήμερα- ανεκπλήρωτες:

«Για αυτό χρειάζονται δύο πράγματα: πρώτον, η δημιουργία ενός τέτοιου ανώτατου δικαστηρίου. Δεύτερον, η επένδυσή της με επαρκή εκτελεστική δύναμη. Αν δεν εκπληρωθεί αυτή η δεύτερη απαίτηση, η πρώτη είναι μάταιη. Προφανώς η Κοινωνία των Εθνών (σ.σ: που αντικαταστάθηκε από τον ΟΗΕ), ενεργώντας ως Ανώτατο Δικαστήριο, πληροί την πρώτη προϋπόθεση. Όχι όμως και τη δεύτερη. Δεν έχει καμία δύναμη στη διάθεσή της και μπορεί να την αποκτήσει μόνο εάν τα μέλη του νέου σώματος, τα έθνη που την απαρτίζουν, την παρέχουν. Και, όπως έχουν τα πράγματα, αυτή είναι μια φρούδα ελπίδα. Ωστόσο, θα έπρεπε να έχουμε μια πολύ κοντόφθαλμη άποψη για την Κοινωνία των Εθνών αν αγνοούσαμε το γεγονός ότι εδώ υπάρχει ένα πείραμα του οποίου σπάνια – ποτέ άλλοτε, ίσως, σε τέτοια κλίμακα – έχει επιχειρηθεί στην πορεία της ιστορίας. Είναι μια απόπειρα απόκτησης της εξουσίας (με άλλα λόγια, της καταναγκαστικής επιρροής), που μέχρι τώρα βρισκόταν αποκλειστικά στην κατοχή της ισχύος, μέσω της ενεργοποίησης ορισμένων ιδεαλιστικών νοητικών προσεγγίσεων. … Υπάρχουν δύο παράγοντες συνοχής σε μια κοινότητα: ο βίαιος καταναγκασμός και οι δεσμοί συναισθημάτων («ταυτοποιήσεις», στην τεχνική γλώσσα) μεταξύ των μελών της ομάδας. Εάν ένας από αυτούς τους παράγοντες καταστεί ανενεργός, ο άλλος μπορεί να εξακολουθεί να αρκεί για να κρατήσει την ομάδα ενωμένη.

[…]

Και, στους καιρούς μας, μάταια αναζητούμε κάποια τέτοια ενωτική αντίληψη της οποίας η εξουσία θα ήταν αδιαμφισβήτητη. Είναι πολύ ξεκάθαρο ότι οι εθνικιστικές ιδέες, που είναι πρωταρχικές σήμερα σε κάθε χώρα, λειτουργούν σε εντελώς αντίθετη κατεύθυνση. Υπάρχουν κάποιοι που υποστηρίζουν ότι οι μπολσεβικικές αντιλήψεις μπορεί να φέρουν το τέλος του πολέμου, αλλά, όπως έχουν τα πράγματα, αυτός ο στόχος βρίσκεται πολύ μακριά και, ίσως, θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο μετά από μία περίοδο βάναυσου εμφύλιου πολέμου. Φαίνεται λοιπόν ότι κάθε προσπάθεια αντικατάστασης της ωμής βίας από την ισχύ ενός ιδανικού είναι, υπό τις παρούσες συνθήκες, καταδικασμένη να αποτύχει. Η λογική μας είναι προβληματική αν αγνοήσουμε το γεγονός ότι το δικαίωμα βασίζεται στην ωμή βία και ακόμη και σήμερα χρειάζεται τη βία για να διατηρηθεί».

Στη συνέχεια, ο Φρόυντ εκθέτει το πιο συναρπαστικό μέρος της θεωρίας του, το οποίο ασχολείται με τη διττή ικανότητα για καλό και κακό στην ανθρώπινη φύση, και υποστηρίζει ότι αυτές οι δύο φαινομενικά αντίθετες δυνάμεις λειτουργούν σε αναγκαία ομοφωνία:

«Υποθέτουμε ότι τα ανθρώπινα ένστικτα είναι δύο ειδών: αυτά που συντηρούν και ενοποιούν, τα οποία ονομάζουμε «ερωτικά» (με την έννοια που δίνει ο Πλάτων στον Έρωτα στο Συμπόσιό του), ή αλλιώς «σεξουαλικά» (επεκτείνοντας ρητά τη λαϊκή έννοια του «σεξ») και, δεύτερον, τα ένστικτα καταστροφής και θανάτωσης, τα οποία αφομοιώνουμε ως επιθετικά ή καταστροφικά ένστικτα. Αυτά είναι, όπως αντιλαμβάνεστε, τα γνωστά αντίθετα, η Αγάπη και το Μίσος, μεταμορφωμένα σε θεωρητικές οντότητες. Είναι, ίσως, μια άλλη πτυχή αυτών των αιώνιων πολικοτήτων, της έλξης και της απώθησης, που εμπίπτουν στον τομέα σας. Αλλά πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί και να μην περνάμε βιαστικά στις έννοιες του καλού και του κακού. Κάθε ένα από αυτά τα ένστικτα είναι τόσο απαραίτητο όσο και το αντίθετό του, και όλα τα φαινόμενα της ζωής προέρχονται από τη δραστηριότητά τους, είτε λειτουργούν σε σύμπνοια είτε σε αντίθεση. Φαίνεται ότι το κάθε ένστικτο από τα δύο μπορεί να λειτουργήσει αλλά σπάνια μεμονωμένα. Το κάθε ένα είναι σύμμεικτο («κράμα», όπως λέμε) με μία δόση από το αντίθετό του, που τροποποιεί τον στόχο του ή ακόμη, σε ορισμένες περιπτώσεις, αποτελεί πρωταρχική προϋπόθεση για την επίτευξή του. Έτσι το ένστικτο της αυτοσυντήρησης είναι σίγουρα ερωτικής φύσης, αλλά για να επιτύχει τον σκοπό του, αυτό ακριβώς το ένστικτο απαιτεί επιθετική δράση. Με τον ίδιο τρόπο το ένστικτο αγάπης, όταν κατευθύνεται προς ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, απαιτεί μια ανάμειξή του με το κτητικό ένστικτο, προκειμένου να εισέλθει σε αποτελεσματική κατοχή αυτού του αντικειμένου. Είναι η δυσκολία απομόνωσης των δύο ειδών ενστίκτου στις εκδηλώσεις τους, που τόσο καιρό μας εμπόδιζε να τα αναγνωρίσουμε. … Μόνο κατ’ εξαίρεση ακολουθεί μια δράση το ερέθισμα ενός ενστίκτου, το οποίο είναι από μόνο του ένα μείγμα Έρωτα και καταστροφικότητας. Κατά κανόνα, πολλά κίνητρα παρόμοιας σύνθεσης συμπίπτουν για την πραγματοποίηση της πράξης».

Το συσχετίζει αυτό με τη διεθνή δυναμική του πολέμου:

«Όταν ένα έθνος καλείται να συμμετάσχει σε πόλεμο, μια ολόκληρη γκάμα ανθρώπινων κινήτρων μπορεί να ανταποκριθεί σε αυτήν την έκκληση – υψηλά και χαμηλά κίνητρα, κάποια από τα οποία ομολογούνται ανοιχτά, άλλα που υποκρύπτονται. Ο πόθος για επιθετικότητα και καταστροφή ασφαλώς περιλαμβάνεται. Οι αναρίθμητες σκληρότητες της ιστορίας και της καθημερινότητας του ανθρώπου επιβεβαιώνουν την επικράτηση και τη δύναμή της. Η διέγερση αυτών των καταστροφικών παρορμήσεων από τις εκκλήσεις στον ιδεαλισμό και το ερωτικό ένστικτο διευκολύνουν φυσικά την απελευθέρωσή τους. Μελετώντας τις φρικαλεότητες που καταγράφονται στη σελίδα της ιστορίας, πιστεύουμε ότι το ιδανικό κίνητρο έχει χρησιμεύσει συχνά ως καμουφλάζ για τη σκόνη της καταστροφής. Μερικές φορές, όπως με τις σκληρότητες της Ιεράς Εξέτασης, φαίνεται ότι, ενώ τα ιδανικά κίνητρα καταλάμβαναν το προσκήνιο της συνείδησης, αντλούσαν τη δύναμή τους από τα καταστροφικά ένστικτα που βυθίζονταν στο ασυνείδητο. Και οι δύο ερμηνείες είναι πιθανές».

@ Max Halberstadt

Στη συνέχεια, ο Φρόιντ κάνει μια οδυνηρή και προφητική παρατήρηση σχετικά με την ομοιότητα μεταξύ επιστήμης και φιλοσοφίας:

«Όλα αυτά μπορεί να σας δώσουν τη ζοφερή εντύπωση ότι οι θεωρίες μας ισοδυναμούν με είδη μυθολογίας! Αλλά κάθε φυσική επιστήμη δεν οδηγεί τελικά σε αυτό – ένα είδος μυθολογίας; Είναι αλλιώς σήμερα με τις φυσικές σας επιστήμες;»

Στην πραγματικότητα, μια παρόμοια σχέση υφίσταται μεταξύ της ψυχολογίας και του θρησκευτικού δόγματος, και στον υποκείμενο κοινό τους παρονομαστή ο Φρόυντ βρίσκει την προτεινόμενη απάντηση στην αρχική ερώτηση του Αϊνστάιν, που ενσαρκώνει τον εμβληματικό λόγο του Τσάπλιν από τον Μεγάλο Δικτάτορα, δηλώνοντας ότι «θέλουμε να ζούμε με την ευτυχία του άλλου, όχι από τη δυστυχία του»:

«Από τη «μυθολογία» μας των ενστίκτων μπορούμε εύκολα να συμπεράνουμε μια φόρμουλα για μια έμμεση μέθοδο εξάλειψης του πολέμου. Αν η τάση για πόλεμο οφείλεται στο καταστροφικό ένστικτο, έχουμε πάντα στα χέρια μας το αντίδοτό του, τον Έρωτα. Ό,τι παράγει δεσμούς συναισθήματος μεταξύ των ανθρώπων πρέπει να μας χρησιμεύσει ως αντίδοτο του πολέμου. Αυτοί οι δεσμοί είναι δύο ειδών. Πρώτον, τέτοιες σχέσεις όπως αυτές προς ένα αγαπημένο αντικείμενο, χωρίς κάποια σεξουαλική πρόθεση. Ο ψυχαναλυτής δεν χρειάζεται να αισθάνεται κανέναν ενδοιασμό να αναφέρει την «αγάπη» σε αυτό το πλαίσιο. Η θρησκεία χρησιμοποιεί την ίδια γλώσσα: Αγάπα τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου. Μια ευσεβής προσταγή, εύκολη στην εκφώνηση, αλλά δύσκολη στην εκτέλεση! Ο άλλος δεσμός συναισθήματος είναι μέσω της ταύτισης. Όλα όσα αναδεικνύουν τις σημαντικές ομοιότητες μεταξύ των ανθρώπων, φέρνουν στο παιχνίδι αυτό το συναίσθημα της κοινότητας, της ταύτισης, πάνω στο οποίο θεμελιώνεται, σε μεγάλο βαθμό, ολόκληρο το οικοδόμημα της ανθρώπινης κοινωνίας.

[…]

Το ότι οι άνδρες χωρίζονται σε διοικούντες και σε διοικούμενους δεν είναι παρά μια άλλη εκδήλωση της εγγενούς και ανεπανόρθωτης ανισότητας τους. Η δεύτερη κατηγορία αποτελεί τη συντριπτική πλειοψηφία. Χρειάζονται έναν υψηλά ιστάμενο για να παίρνει αποφάσεις για αυτούς, στις οποίες συνήθως υποτάσσονται χωρίς αντίρρηση. Σε αυτό το πλαίσιο θα επισημάνουμε ότι οι άνθρωποι θα έπρεπε να δυσκολεύονται περισσότερο από ό,τι μέχρι τώρα για να σχηματίσουν μια ανώτερη τάξη ανεξάρτητων στοχαστών, που δεν θα υπόκεινται σε εκφοβισμό και θα είναι ένθερμοι αναζητητές της αλήθειας, των οποίων η λειτουργία θα ήταν να καθοδηγούν τις μάζες που εξαρτώνται από την ηγεσία τους. Δεν χρειάζεται να επισημάνουμε πόσο λίγο ενθαρρύνει μια τέτοια νέα δημιουργία η κυριαρχία των πολιτικών και η απαγόρευση της ελευθερίας της σκέψης από την Εκκλησία. Οι ιδανικές συνθήκες θα βρίσκονταν προφανώς σε μια κοινότητα όπου κάθε άνθρωπος θα υπέτασσε την ενστικτώδη ζωή του στις επιταγές της λογικής. Τίποτα λιγότερο από αυτό δεν θα μπορούσε να επιφέρει τόσο εμπεριστατωμένη και τόσο ανθεκτική ένωση μεταξύ των ανθρώπων, ακόμα και σε περίπτωση διακοπής των αμοιβαίων συναισθηματικών δεσμών. Σίγουρα όμως μια τέτοια ελπίδα είναι εντελώς ουτοπική, έτσι όπως έχουν τα πράγματα. Οι άλλες έμμεσες μέθοδοι αποτροπής του πολέμου είναι σίγουρα πιο εφικτές, αλλά δεν συνεπάγονται γρήγορα αποτελέσματα. Φέρνουν στο μυαλό μια άσχημη εικόνα μύλων που αλέθουν τόσο αργά που, πριν ετοιμαστεί το αλεύρι, οι άνθρωποι έχουν πεθάνει από την πείνα».

Παρά τη γενικά δυστοπική του διάθεση, ο Φρόυντ φροντίζει να επισημάνει ωστόσο γιατί η αναζήτηση του Αϊνστάιν έχει νόημα:

«Κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα στη ζωή του και ο πόλεμος καταστρέφει ζωές που ήταν γεμάτες υποσχέσεις. Εξαναγκάζει το άτομο σε καταστάσεις που ντροπιάζουν τον ανδρισμό του, υποχρεώνοντάς το να δολοφονήσει συνανθρώπους του, παρά τη θέλησή του. Καταστρέφει τις υλικές ανέσεις, τους καρπούς του ανθρώπινου μόχθου και πολλά άλλα. Επιπλέον, οι πόλεμοι, όπως διεξάγονται τώρα, δεν δίνουν κανένα περιθώριο για πράξεις ηρωισμού σύμφωνα με τα παλιά ιδανικά και, δεδομένης της υψηλής τελειότητας των σύγχρονων όπλων, ο πόλεμος σήμερα θα σήμαινε την απόλυτη εξόντωση ενός από τους μαχητές, αν όχι και των δύο. Αυτό είναι τόσο αληθινό, τόσο προφανές, που δεν μπορούμε παρά να αναρωτηθούμε γιατί η διεξαγωγή του πολέμου δεν απαγορεύεται με γενική συναίνεση».

Δεδομένης της περίφημης παροιμίας για τη διαίσθηση έναντι του ορθολογισμού που συχνά αποδίδεται, πιθανότατα εσφαλμένα, στον Αϊνστάιν – «Ο διαισθητικός νους είναι ένα ιερό δώρο και ο λογικός νους είναι ένας πιστός υπηρέτης. Έχουμε δημιουργήσει μια κοινωνία που τιμά τον υπηρέτη και έχει ξεχάσει το δώρο» – είναι ενδιαφέρον ότι ο Φρόυντ επισημαίνει την καταστολή του ενστίκτου από τη διάνοια ως το χαρακτηριστικό της ανθρώπινης προόδου:

«Η πολιτισμική ανάπτυξη της ανθρωπότητας (μερικοί, ξέρω, προτιμούν να την αποκαλούν πολιτισμό) βρίσκεται σε εξέλιξη από την αρχαιότητα. Σε αυτήν την εξελικτική διαδικασία οφείλουμε ό,τι καλύτερο υπάρχει στη σύνθεσή μας, αλλά και πολλά που προκαλούν τον ανθρώπινο πόνο. Η προέλευση και οι αιτίες του είναι ασαφείς, το θέμα του είναι αβέβαιο, αλλά μερικά από τα χαρακτηριστικά του είναι εύκολα αντιληπτά. Μπορεί κάλλιστα να οδηγήσει στην εξαφάνιση της ανθρωπότητας, γιατί βλάπτει τη σεξουαλική λειτουργία από περισσότερες από μία απόψεις, και ακόμη και σήμερα οι απολίτιστες φυλές και οι υποανάπτυκτες τάξεις όλων των εθνών πολλαπλασιάζονται πιο γρήγορα από τα καλλιεργημένα στοιχεία. … Οι ψυχικές αλλαγές που συνοδεύουν αυτή τη διαδικασία πολιτισμικής αλλαγής είναι εντυπωσιακές και αδιαμφισβήτητες. Συνίστανται στην προοδευτική απόρριψη των ενστικτωδών στόχων και στη μείωση των ενστικτωδών αντιδράσεων. Από την ψυχολογική πλευρά δύο από τα σημαντικότερα φαινόμενα του πολιτισμού είναι, πρώτον, η ενίσχυση της διανόησης, η οποία τείνει να κυριαρχήσει στην ενστικτώδη ζωή μας και, δεύτερον, μια εσωστρέφεια της επιθετικής παρόρμησης, με όλα τα επακόλουθα οφέλη και κινδύνους. Τώρα ο πόλεμος έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την ψυχική διάθεση που μας επιβάλλει η ανάπτυξη του πολιτισμού. Ως εκ τούτου, είναι αναμενόμενο να αγανακτούμε με τον πόλεμο, να τον βρίσκουμε εντελώς ανυπόφορο».

Υπό το πρίσμα του σπαρασσόμενου από συγκρούσεις σημερινού κόσμου, το συμπέρασμα του Φρόυντ αντηχεί με οδυνηρή δυσφορία:

«Πόσο καιρό πρέπει να περιμένουμε προτού οι υπόλοιποι άνθρωποι γίνουν ειρηνιστές; Είναι αδύνατο να πούμε, και όμως ίσως η ελπίδα μας ότι αυτοί οι δύο παράγοντες -η πολιτισμική προδιάθεση του ανθρώπου και ένας βάσιμος τρόμος για τη μορφή που θα πάρουν οι μελλοντικοί πόλεμοι- μπορεί να χρησιμεύσουν για τον τερματισμό του πολέμου στο εγγύς μέλλον, δεν είναι χιμαιρική. Αλλά μέσω ποιας οδού ή παραδρόμου θα συμβεί αυτό, δεν μπορούμε να μαντέψουμε. Εν τω μεταξύ, μπορούμε να στηριχθούμε στη διαβεβαίωση ότι ό,τι συμβάλλει στην πολιτισμική ανάπτυξη, λειτουργεί και κατά του πολέμου».

Το άδειο γραφείο του Άλμπερτ Αϊνστάιν στο Πρίνστον το 1955 (AP Photo/Jacob Harris)

Στις 3 Δεκεμβρίου 1932, ο Αϊνστάιν απαντά σε μια θερμή επιστολή:

«Κέρδισες την ευγνωμοσύνη μου και την ευγνωμοσύνη όλων των ανθρώπων που αφιέρωσες όλη σου τη δύναμή στην αναζήτηση της αλήθειας και που έδειξες το πιο σπάνιο θάρρος στο να δηλώνεις τις πεποιθήσεις σου σε όλη σου τη ζωή».

Την ίδια περίοδο, ο Αϊνστάιν συμμετείχε ενεργά στον διανοητικό ακτιβισμό της ειρήνης. Η πιο οδυνηρή του παρατήρηση — διαχρονική και πιο επίκαιρη από ποτέ — γράφτηκε τον Απρίλιο του 1932, ως συμβολή σε ένα συμπόσιο για την Ευρώπη και τον επερχόμενο -τότε- πόλεμο, και τυπώθηκε στο ρωσόφωνο περιοδικό Nord-Ost:

«Εφόσον όλες οι διεθνείς συγκρούσεις δεν υπόκεινται σε διαιτησία και η επιβολή των αποφάσεων που λαμβάνονται με διαιτησία δεν είναι εγγυημένη, και όσο η παραγωγή πολέμου δεν απαγορεύεται, μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι ο ένας πόλεμος θα ακολουθεί τον άλλον. Αν ο πολιτισμός μας δεν αποκτήσει την ηθική δύναμη για να ξεπεράσει αυτό το κακό, είναι βέβαιο ότι θα μοιραστεί τη μοίρα των προηγούμενων πολιτισμών: την παρακμή και την πτώση».

Πηγή: The Marginalian 

ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ https://www.ertnews.gr/

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ «ΛΙΝΟΣ»

Ο Σύλλογος Λόγου- Μουσικής- Τέχνης, "Λίνος" προκηρύσσει Παγκόσμιο Διαγωνισμό Δοκιμίου Φιλοσοφίας εις την ελληνική γλώσσα, για τον οποίο η προθεσμία υποβολής των δοκιμίων αρχίζει την 1η Ιουλίου 2020 και λήγει την 30η Σεπτεμβρίου 2020.

Είναι ένας διαγωνισμός που εισηγείται ο «Λίνος», για να προωθήσει τη φιλοσοφική σκέψη στους νέους ανθρώπους και μάλιστα στους εφήβους. Σε μια φανταστική αναβίωση της σωκρατικής παιδείας , με το δοκίμιο αυτό, καλούνται οι συμμετέχοντες να απαντήσουν με το δικό τους πρωτότυπο τρόπο στο Θέμα:

"Τί θα έκανε ο Σωκράτης ..... αν ζούσε την εποχή της πανδημίας"

Καλούνται να ταυτισθούν με τον μεγάλο σοφό που ενέπνευσε όλους τους λαούς και όλους τους αιώνες.

Η κρίση των έργων θα γίνει από κριτική επιτροπή που ορίζεται από το Δ. Σ. του Συλλόγου και αποτελείται από διακεκριμένους φιλοσόφους και λογοτέχνες. Για λόγους διασφάλισης της αντικειμενικότητας του διαγωνισμού τα ονόματα των μελών της κριτικής επιτροπής θα ανακοινωθούν την ημέρα της απονομής των βραβείων.

Η ημέρα της απονομής των βραβείων θα ανακοινωθεί στην ιστοσελίδα του Συλλόγου "Λίνος", καθώς και στο Facebook, που θα πραγματοποιηθεί στην Αθήνα.

Κατά την τελετή αυτή, στους διακριθέντες θα απονεμηθούν τρία βραβεία, τρεις έπαινοι και δέκα διακρίσεις. Παρακαλούνται οι συμμετέχοντες να είναι παρόντες κατά την τελετή απονομής, όπως συνηθίζεται. Όσοι μένουν μακριά μπορούν να στείλουν αντιπρόσωπο.

 ΓΕΝΙΚΟΙ ΟΡΟΙ

1. Δικαίωμα συμμετοχής στο διαγωνισμό έχουν νέοι, (άνω των 15 ετών) και ενήλικες, που γράφουν στην Νέα Ελληνική Γλώσσα και διαμένουν στην Ελλάδα ή το εξωτερικό.

2. Οι υποψήφιοι έχουν δικαίωμα να λάβουν μέρος με ένα αδημοσίευτο σε ηλεκτρονική ή έντυπη μορφή (βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες, διαδίκτυο) δοκίμιο, τηρώντας τους όρους που ακολουθούν και αναφέρονται παρακάτω αναλυτικά.

3. Τα δοκίμια θα είναι γραμμένα απαραίτητα στην ελληνική γλώσσα και όχι σε κάποια τοπική διάλεκτο ή άλλη ξένη γλώσσα.

4. Τα γράμματα θα είναι Αrial, μέγεθος 12 και η έκταση του δοκιμίου θα πρέπει να είναι 500-600 λέξεων (χωρίς τη συμπερίληψη συνδέσμων και προθέσεων), με σωστή ορθογραφία και σύνταξη.

5. Το δοκίμιο θα έχει το ψευδώνυμο του διαγωνιζομένου γραμμένο στο επάνω μέρος στη δεξιά πλευρά της πρώτης σελίδας, σε τρία αντίτυπα, που θα μπουν σε έναν μεγάλο φάκελο με το ψευδώνυμο επάνω και τα στοιχεία του ¨Λίνου¨, ( όχι το ονοματεπώνυμο). Μέσα σε έναν άλλο μικρό φάκελο που θα έχει ξανά το ψευδώνυμο του διαγωνιζομένου επάνω, θα υπάρχει μία σελίδα μέσα με το ονοματεπώνυμο του αποστολέα, το ψευδώνυμο, διεύθυνση κατοικίας, ηλεκτρονική διεύθυνση και τηλέφωνα. Ο μικρός φάκελος θα είναι κλεισμένος με όλα τα στοιχεία και θα μπει μέσα στον μεγάλο. Όχι φωτογραφίες ή οτιδήποτε γραμμένο με το χέρι.

Επίσης να σταλεί ένα αντίγραφο σε WORD, μόνο με το ψευδώνυμο στο sillogoslinos@yahoo.com για να μπει στο βιβλίο που θα εκδοθεί.

6. Με την αποστολή του έργου, ο διαγωνιζόμενος αποδέχεται πως το έργο του θα τεθεί υπό αξιολόγηση. Οι συμμετέχοντες συμφωνούν με τους όρους του διαγωνισμού και αποδέχονται την απόφαση της κριτικής επιτροπής.

7. Εάν οποιαδήποτε συμμετοχή δεν πληροί όλους ανεξαιρέτως τους όρους του διαγωνισμού, θα αποκλείεται, χωρίς ειδοποίηση του διαγωνιζομένου.

8. Τα δοκίμια που υποβάλλονται στον διαγωνισμό δεν επιστρέφονται, ενώ, τα μη διακριθέντα θα καταστραφούν μετά την ολοκλήρωση του διαγωνισμού.

9. Η διεύθυνση αποστολής είναι: Για τον Παγκόσμιο Διαγωνισμό Δοκιμίου Φιλοσοφίας του Συλλόγου "Λίνος", Ε.Λ.Τ.Α. Λεωφόρος Βουλιαγμένης 115- 117 και Ηλία Ηλιού, Θυρίδα 18750.

Για περισσότερες πληροφορίες στο τηλ. 6909336870,παρακαλούμε μόνο κατάλληλες ώρες. Καλή σας Επιτυχία.

Ζαν-Πωλ Σαρτρ (21 Ιουνίου 1905 - 15 Απριλίου 1980)

Μπορεί να υπάρξουν καλύτερες εποχές, αλλά αυτή εδώ είναι η δική μας.

Ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ (γαλλικά: Jean-Paul Charles Aymard Sartre, 21 Ιουνίου 1905 - 15 Απριλίου 1980) ήταν Γάλλος φιλόσοφος, λογοτέχνης, κριτικός και πολιτικός ακτιβιστής, ο κυριότερος εκπρόσωπος του φιλοσοφικού υπαρξισμού και φαινομενολογίας, καθώς και υποστηρικτής της πολιτικής θεωρίας του Μαρξισμού. Θεωρούσε ότι οι διανοούμενοι πρέπει να παίζουν ενεργό ρόλο στην κοινωνία και ο ίδιος υπήρξε ένας εσωτερικά στρατευμένος καλλιτέχνης (όχι όμως και στρατευμένος από κάποιο κράτος ή καθεστώς) στηρίζοντας τις αριστερές πολιτικές επιλογές του με τη ζωή του και το έργο του. Στις δυτικές χώρες του ασκήθηκε έντονη κριτική για την υποστήριξη του προς τις κομμουνιστικές κυβερνήσεις της εποχής, όπως αυτές του Φιντέλ Κάστρο στην Κούβα, του Μάο στην Κίνα, καθώς και των Ερυθρών Χμερ στην Καμπότζη, αλλά και εντός της Γαλλίας για την υποστήριξη των Αλγερινών επαναστατών έναντι των γαλλικών στρατευμάτων κατά τον πόλεμο της Αλγερίας.

Ο Σαρτρ είναι επίσης γνωστός για την ανοικτή σχέση που διατηρούσε με την διάσημη θεωρητικό του φεμινισμού και φιλόσοφο-μυθιστοριογράφο, Σιμόν ντε Μποβουάρ. Αχώριστοι πάνω από μισό αιώνα και οι δύο μαζί αμφισβήτησαν τις κοινωνικές και πολιτισμικές συμβάσεις του περιβάλλοντος στο οποίο μεγάλωσαν, το οποίο θεωρούσαν μεγαλοαστικό και ρηχό (μπουρζουά) ως προς τον τρόπο ζωής και σκέψης. Η σύγκρουση μεταξύ της καταδυναστευτικής, και πνευματικά καταστροφικής συμμόρφωσης με το κατεστημένο, και η αναζήτηση του αυθεντικού τρόπου του υπάρχειν αποτέλεσε την κύρια θεματολογία της πρώιμης περιόδου του Σαρτρ, το οποίο και αποτύπωσε στο κύριο φιλοσοφικό του έργο με τίτλο Το είναι και το μηδέν (L'Être et le Néant) το οποίο εκδόθηκε το 1943, ενώ άλλα σημαντικά φιλοσοφικά έργα του αποτελούν το Ο υπαρξισμός είναι ανθρωπισμός (L'existentialisme est un humanisme) του 1946, και η Κριτική της διαλεκτικής λογικής (La Critique de la raison dialectique) του 1960.

Αποστρεφόταν τις επίσημες τελετές και τα αξιώματα και γι' αυτό τον λόγο, το 1964, αρνήθηκε να παραλάβει το βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας, αναφέροντας πως ένας συγγραφέας δεν πρέπει να επιτρέψει στον εαυτό του να μετατραπεί σε θεσμό.Το έργο του εξακολουθεί να επηρεάζει και να αποτελεί αντικείμενο μελέτης της κοινωνιολογίας, κριτικής θεωρίας, μετα-αποικιοκρατισμού, και λογοτεχνικής ανάλυσης.

Τα πρώτα χρόνια

Γόνος αστικής οικογενείας, γεννήθηκε και πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο Παρίσι, στο σπίτι των παππούδων του από την πλευρά της μητέρας του. Ο στρατιωτικός πατέρας του είχε πεθάνει από κίτρινο πυρετό λίγο μετά τη γέννηση του. Όταν η μητέρα του ξαναπαντρεύτηκε, μετακόμισε με τον πατριό του στη Λα Ροσέλ μέχρι το 1921 οπότε επέστρεψε άρρωστος στο Παρίσι για να συνεχίσει τις σπουδές του σε καλύτερο σχολικό περιβάλλον.

Συνέχισε τη φοίτησή του στο κλασσικό λύκειο Henri-IV όπου γνώρισε τον καλύτερο του φίλο, τον Πωλ Νιζάν, με τον οποίο απολάμβαναν μία ανέμελη εφηβεία. Προετοιμάστηκαν μαζί και επέτυχαν την εισαγωγή τους στην περίφημη École Normale Supérieure. Εκεί περιτριγυρισμένος από τον ανθό της γαλλικής διανόησης, ο Σαρτρ έγινε πολύ δημοφιλής και ανέπτυξε την επαναστατική του φύση. Πήρε τελικά το πτυχίο φιλοσοφίας το 1929, αφού απέτυχε στις εξετάσεις της προηγούμενης χρονιάς στις οποίες είχε πρωτεύσει ο Ρεϊμόν Αρόν. Κατά τη διάρκεια της δεύτερης χρονιάς της προετοιμασίας του, συνάντησε τη Σιμόν ντε Μπωβουάρ, την κατοπινή ισόβια σύντροφό του.

Παρόλο που προσπάθησε να φύγει αμέσως στο εξωτερικό ως διδάσκων, πρωτοδιορίστηκε στη Χάβρη και αργότερα δίδαξε στη Λαν (Laon) . Η επαφή του με τους μαθητές θα είναι ζεστή και ειλικρινής από την πρώτη στιγμή, θα του κληροδοτήσει την αγάπη προς την εφηβεία και θα επιτείνει την τάση του προς την αντίδραση. Μεταξύ 1933-34 μετακινήθηκε στο γαλλικό ινστιτούτο του Βερολίνου, αντικαθιστώντας τον Αρόν, και είχε τη δυνατότητα να έρθει σε επαφή με τη φαινομενολογία του Χούσερλ. Το 1937 μετατέθηκε στο Κολλέγιο του Νεϊγί στο Παρίσι και σημείωσε την πρώτη λογοτεχνική επιτυχία του με τη "Ναυτία" (1938).

Πρωτοσέλιδο άρθρο του Σαρτρ 

στην εφημερίδα Le Combat

Ο πόλεμος

Στον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο κατατάχτηκε στην υπηρεσία μετεωρολογίας του στρατού και συνελήφθη αιχμάλωτος ανήμερα των γενεθλίων του, στις 21 Ιουνίου 1940. Εγκλείστηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Γερμανία από όπου μπόρεσε να διαφύγει μόνο με ψευδείς ιατρικές βεβαιώσεις. Εκεί θα διαμορφώσει την άποψη ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να είναι ατομιστής αλλά έχει χρέος στην κοινωνία. Μετά την αποφυλάκισή του, τίθεται πλέον υπέρ της στρατευμένης τέχνης και διανόησης και έτσι συμμετέχει στο αντιστασιακό δίκτυο «Σοσιαλισμός και ελευθερία» (« Socialisme et liberté »).

Το 1943 ανεβάζει μάλλον με αποτυχία το θεατρικό έργο «Οι μύγες» (Les Mouches) που ερμηνεύεται όμως ως παρακίνηση για αντίσταση. Την ίδια χρονιά δημοσιεύει το «Είναι και το μηδέν» (L'Être et le Néant) και γράφει το θεατρικό «Κεκλεισμένων των θυρών» (Huis clos), που θα παρασταθεί με επιτυχία τον Μάιο του 1944. Λίγο πριν τη απελευθέρωση του Παρισιού, ο Καμύ τον καλεί να συμμετάσχει στο σημαντικότερο αντιστασιακό δίκτυο της εποχής "Η μάχη" (Le combat). Ο Σαρτρ θα γράψει για την ομώνυμη παράνομη εφημερίδα και θα γίνει διάσημος περιγράφοντας την απελευθέρωση του Παρισιού στα πρωτοσέλιδά της. Αυτή η φήμη θα του εξασφαλίσει αργότερα ένα ταξίδι στην Αμερική, όπου θα απολαύσει υποδοχή αντιστασιακού ήρωα.

Η δόξα

Ο Σαρτρ έχει ήδη γίνει διάσημος: απολαμβάνει εξαιρετική επιτυχία και κυριαρχεί στα γαλλικά γράμματα. Ιδρύει το περίφημο λογοτεχνικό περιοδικό "Μοντέρνοι καιροί" (Les Temps modernes), όπου γράφουν εκτός από τον ίδιο η Σιμόν ντε Μποβουάρ, ο Μερλώ-Ποντύ και ο Ρεϊμόν Αρόν και διαδίδει τις ιδέες του μέσα από αυτό. Στο εκδοτικό σημείωμα του πρώτου τεύχους μάλιστα θέτει το θέμα της ευθύνης των διανοούμενων καθώς και της στρατευμένης λογοτεχνίας.

Η δημοτικότητα που απολαμβάνει είναι τεράστια: όταν στις 29 Οκτωβρίου 1945 προσκαλείται από έναν σύλλογο σε μία μικρή αίθουσα του Σαιν Ζερμαίν ντε Πρε για να κάνει διάλεξη με τίτλο "Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός" ("L'existentialisme est un humanisme") συνωστίζεται τόσος κόσμος, που επικρατεί το τέλειο πανδαιμόνιο. Ο υπαρξισμός έχει πλέον γίνει μόδα.

Ο Σαρτρ μαζί με την Σιμόν ντε Μποβουάρ στο Πεκίνο, 1955

Αριστερά και πολιτικοποίηση

Αριστερός αλλά αντίθετος με τις σταλινικές μεθόδους, για να υποστηρίξει τις απόψεις του δε θα διστάσει να συμμετάσχει στην ίδρυση ενός πολιτικού κόμματος με την ονομασία "Rassemblement démocratique révolutionnaire" (Επαναστατική Δημοκρατική Συσπείρωση). Το κόμμα δεν θα έχει καμία εκλογική επιτυχία και ο Σαρτρ θα παραιτηθεί τον Οκτώβριο του 1949.

Τοποθετείται κατά του πολέμου της Ινδοκίνας και ασκεί έντονη κριτική στην ιμπεριαλιστική τακτική των Η.Π.Α.. Ο πόλεμος της Κορέας και η έντονη καταστολή μιας διαδήλωσης του Κομμουνιστικού Κόμματος Γαλλίας τελικά τον εξωθούν να υποστηρίξει πλέον ανοικτά το Κομμουνιστικό Κόμμα. Προεδρεύει στη Γαλλοσοβιετική ένωση και γίνεται μέλος του Παγκοσμίου συμβουλίου Ειρήνης. Η απόφασή του αυτή θα τον αποξενώσει από τον Καμύ γιατί σε αντίθεση με τον μέχρι τότε φίλο του, ο Σαρτρ θεωρεί ότι τα "σταλινικά εγκλήματα" δεν είναι σημαντικός λόγος για να παραιτηθεί από την επαναστατική στράτευση του. Θα αναθεωρήσει το φθινόπωρο του 1956, μετά τη σοβιετική επέμβαση στην Ουγγαρία και θα αποχωρήσει από το Κ.Κ.Γ. δίνοντας μία παταγώδη συνέντευξη στις 9/11 στην εφημερίδα "L'Express".

O Ζαν-Πωλ Σαρτρ με την Σιμόν ντε Μποβουάρ και τον Τσε Γκεβάρα σε συνάντηση το 1960 στην Κούβα

Στρατευμένος μέχρι τέλους

Κατά τη δεκαετία του '60, το φιλοσοφικό ρεύμα του υπαρξισμού θα αρχίσει να υποχωρεί μπροστά στις νέες θεωρίες του δομισμού, που μειώνουν τη σημασία της ελευθερίας του ατόμου δίνοντας περισσότερο βάρος στις περιβάλλουσες δομές. Εκείνη την περίοδο ο Σαρτρ είναι απορροφημένος από τη μελέτη του λογοτεχνικού 19ου αιώνα και κυρίως του αγαπημένου του Φλωμπέρ.

Το 1964, προς έκπληξη της παγκόσμιας κοινής γνώμης αλλά παραμένοντας πιστός στις απόψεις που τον είχαν οδηγήσει παλαιότερα στην άρνηση παρασημοφόρησης από τo γαλλικό Τάγμα της τιμής (Légion d'honneur) (1945) και στην απόρριψη έδρας στο Κολλέγιο Γαλλίας (Collège de France), ο Σαρτρ αρνείται το βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας, γιατί θεωρεί ότι αν το αποδεχόταν, θα δέσμευε την ελευθερία του. Ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ ήταν εκ πεποιθήσεως αντίθετος προς πάσαν ιδέαν ανταμοιβής. Η άρνηση του Σαρτρ να δεχτεί το Νόμπελ Λογοτεχνίας προκάλεσε αναστάτωση και σχολιάστηκε ποικιλοτρόπως από τον πνευματικό κόσμο. Γεγονός είναι πάντως ότι στην καθιερωμένη επίσημη τελετή των βραβείων Νόμπελ τον Δεκέμβριο του 1964, ο Γάλλος υπαρξιστής φιλόσοφος, πολιτικός στοχαστής και μυθιστοριογράφος ήταν απών. Σε επιστολή του προς τη Σουηδική Ακαδημία δήλωσε ότι αρνείται να δεχτεί οποιαδήποτε διάκριση από οποιοδήποτε ίδρυμα.

Ο Σαρτρ συνεχίζει να προκαλεί όταν προεδρεύει μαζί με τον Μπέρτραντ Ράσελ στο "δικαστήριο Ράσελ", ένα φανταστικό αυτοδιορισμένο δικαστήριο, αποτελούμενο από διανοούμενους διαφόρων εθνικοτήτων, με κατηγορητήριο κατά της Αμερικής για εγκλήματα πολέμου στο Βιετνάμ.

Συμμετέχει ενεργά στα γεγονότα του Μάη του '68 στους δρόμους, στα αμφιθέατρα καθώς και στα μέσα ενημέρωσης. Παίρνει συνέντευξη από τον Ντανιέλ Κον Μπεντίτ για το περιοδικό le Nouvel Observateur, προσφέροντάς του την ευκαιρία να εξηγήσει καλύτερα το κίνημα του Μάη.

Μετά τα ιστορικά γεγονότα του Μάη του '68, ο Σαρτρ προσεγγίζει με συμπάθεια την Ακροαριστερά και συναναστρέφεται με Μαοϊκούς,τους οποίους δήλωσε ότι στηρίζει στον αγώνα τους.Όλη αυτή η ιστορία είχε ξεκινήσει με τη διαφωνία του σε ορισμένα θέματα με το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα και έτσι είδε με συμπάθεια την προσπάθεια των Μαοϊκών, καθώς ήταν οι μόνοι κομμουνιστές που διαφοροποιούνταν από την επίσημη γραμμή των υπόλοιπων κομμουνιστικών κομμάτων ανά τον κόσμο. Σε δήλωσή του μετά από χρόνια δήλωσε ότι ήταν και παραμένει Αναρχικός,άγνωστο από πότε.

Καταπονημένος από τις πνευματικές και σωματικές υπερβολές -πίνει, καπνίζει, λαμβάνει ναρκωτικές ουσίες- το Μάρτιο του 1972 έχει ένα σοβαρό επεισόδιο που τον αφήνει σχεδόν τυφλό και τον υποχρεώνει να υποταχθεί στο τέλος του παραγωγικού του έργου. Παρόλα αυτά προσλαμβάνει ως γραμματέα τον Μπενύ Λεβί, ένα νεαρό στέλεχος μαοϊστικής νεολαίας που θα εκδώσει τις συζητήσεις που είχε μαζί με τον φιλόσοφο και τον Φιλίπ Γκαβί σε βιβλίο.

Εξακολουθεί να επεμβαίνει στη δημόσια ζωή για διαφορετικά θέματα που του κεντρίζουν κατά καιρούς την προσοχή και τον πείθουν ότι αξίζουν υποστήριξης: επισκέπτεται τον Αντρέα Μπάαντερ(ηγετικό μέλος της Ρ.Α.Φ.), την Πορτογαλία κατά τη διάρκεια της επανάστασης των γαρυφάλλων, υπογράφει δηλώσεις και διοργανώνει συναντήσεις για την απελευθέρωση Σοβιετικών αντιφρονούντων, ζητάει από τον Βαλερί Ζισκάρ Ντ' Εστέν να δεχθεί τους πρόσφυγες από την Ινδοκίνα και γράφεται στην επιτροπή υποστήριξης του Αγιατολάχ Χομεϊνί. Προς το τέλος της ζωής του επιδεικνύει ένα έντονο ανθρωπιστικό ενδιαφέρον, ανεξάρτητο από πολιτικούς συσχετισμούς.

Πεθαίνει στις 15 Απριλίου 1980 σε ηλικία 75 ετών στο Παρίσι από πνευμονικό οίδημα. Στην κηδεία του, που έγινε στις 19 Απριλίου 1980, συνέρρευσαν 50.000 άνθρωποι για να τιμήσουν τελευταία φορά τον μεγάλο φιλόσοφο. Η τελευταία κατοικία του Σαρτρ και της συντρόφου του Σιμόν ντε Μπωβουάρ, βρίσκεται στο νεκροταφείο του Μονπαρνάς στο Παρίσι.

Σκέψη

Ο υπαρξισμός

Ενώ άλλοι φιλόσοφοι θεωρήθηκαν θεμελιωτές του υπαρξισμού, ο Σαρτρ ήταν αυτός που τον έφερε στο προσκήνιο και δημιούργησε το ομώνυμα γαλλικό κίνημα, υποστηρίζοντας και εικονογραφώντας τις ιδέες του με πληθώρα έργων από διαφορετικά λογοτεχνικά είδη. Ο Υπαρξισμός (existentialisme) είναι το κίνημα της σκέψης που προέβαλε την ύπαρξη (existence) σε αντιπαραβολή και αντίθεση με την ουσία (essence). Η τελευταία αντιμετωπίστηκε ως απατηλό δημιούργημα του φιλοσοφικού στοχασμού που παρέβλεπε μέχρι τότε το άμεσο και οδυνηρό δεδομένο της ύπαρξης. Ο Σαρτρ ανέφερε χαρακτηριστικά με παιγνιώδες ύφος στα γαλλικά «η ύπαρξη προηγείται της ουσίας» («L’existence précède l’essence»).

Συνοψίζοντας τελείως επιγραμματικά τα βασικά σημεία της θεωρίας του, ο Σαρτρ υποστήριξε την ανυπαρξία του θείου και τη δυνατότητα ελεύθερης επιλογής του ατόμου. Είπε για τον άνθρωπο πως « είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος» και τον έφερε αντιμέτωπο με τις πράξεις του, αποδίδοντάς του την αποκλειστική ευθύνη για αυτές. Άλλωστε θεωρούσε ότι ανεξαρτήτως των συνθηκών καθένας κρίνεται μόνο από τις πράξεις του, που επιπλέον είναι και μη αναστρέψιμες. Εξάλλου η -συχνά εφιαλτική- κρίση των άλλων μόνο σε αυτές μπορεί να βασιστεί και όχι στις προθέσεις ενός ατόμου. Ως ιδανικό τίθεται η ελευθερία επιλογής της δράσης και η ανάληψη της ευθύνης που αναλογεί σε κάθε άνθρωπο. Η πρωτοτυπία του, σύμφωνα με τη Σιμόν ντε Μπωβουάρ ήταν το εξαιρετικό βάρος που έδινε στην πραγματικότητα, παρόλο που παραδεχόταν ταυτόχρονα την τρομερή ανεξαρτησία της συνείδησης.

Φιλμ φωτογράφου όπου περιέχονται οι φωτογραφίες του Σαρτρ και της Μποβουάρ, του Φιντέλ Κάστρο, και η εικονική φωτογραφία πορτραίτο του Τσε Γκεβάρα, όλες φωτογραφίες που ελήφθησαν στις 5 Μαρτίου του 1960

Πολιτικές θέσεις του Σαρτρ για διάφορα ζητήματα

Πόλεμος Ινδοκίνας: Υποστηρίζει τον Ανρί Μαρτέν, όταν ο νεαρός κομμουνιστής που υπηρετεί στο γαλλικό πολεμικό ναυτικό κατηγορείται για προδοσία.

Πόλεμος Αλγερίας: Υποστηρίζει την εθνική ανεξαρτησία της Αλγερίας και η θέση του αυτή συγκεντρώνει το μένος της τρομοκρατικής εθνικιστικής οργάνωσης "Organisation de l'Armée secrète" (OAS) που προκαλεί έκρηξη στην οικία του Σαρτρ, καταστρέφοντας μέρος του σπιτιού.

Κούβα: Υποστηρίζει ενεργά την επανάσταση.

Παλαιστινιακό πρόβλημα: Ενώ αναγνωρίζει τη νομιμότητα του κράτους του Ισραήλ, θεωρεί ότι οι άθλιες συνθήκες ζωής των Παλαιστινίων δικαιολογούν την προσφυγή στην τρομοκρατία.

Κριτική

Κάποιοι φιλόσοφοι θεωρούν πως οι θέσεις του Σαρτρ είναι αλληλοσυγκρουόμενες, συγκεκριμένα αναφέρουν πως ο Σαρτρ στηρίζεται σε επιχειρήματα μεταφυσικού τύπου παρότι ο ίδιος ισχυρίζεται πως οι φιλοσοφικές θεωρήσεις του αγνοούν την μεταφυσική, και πως η φιλοσοφία του δεν αποτελούσε τίποτα άλλο παρά επίδειξη.

Ως προς την κριτική για τις πολιτικές του τοποθετήσεις και δημόσια υποστήριξη των κομμουνιστικών κυβερνήσεων της εποχής, κατηγορήθηκε ότι λειτουργούσε ως απολογητής των τυραννικών και απολυταρχικών καθεστώτων ως υποστηρικτής του Σταλινισμού, Μαοϊσμού, και σύμμαχος του Φιντέλ Κάστρο στην Κούβα. Επιπλέον, κατηγορήθηκε πως τα γραπτά του ενέπνευσαν την ηγεσία των Ερυθρών Χμερ στην Καμπότζη κατά τις εκτεταμένες εκτελέσεις πληθυσμών στις οποίες προέβησαν, καθώς ανάμεσα στα μέλη της ηγεσίας υπήρχαν άτομα τα οποία ήταν μαθητές και θαυμαστές του Σαρτρ.

Κριτική επίσης έχει δεχθεί και από τον Ναβίλλ για το γεγονός ότι οι υπαρξιστές δεν δίνουν απαντήσεις σε συγκεκριμένα προβλήματα και καταστάσεις, δεδομένου ότι ο άνθρωπος δρα μέσα σε πολύ συγκεκριμένες καταστάσεις με πολύ συγκεκριμένες επιρροές την κάθε χρονολογική περίοδο. Ενώ ο υπαρξισμός υποστηρίζει ότι ο κάθε άνθρωπος επιλέγει το τί θα κάνει και δεν υπάρχει κάποια ηθική που μπορεί να του υποδείξει πως θα δράσει.

Ο Σαρτρ στη Βενετία το 1967

Συγγραφικό έργο

Φιλοσοφία

Το 1936 δημοσιεύει ένα δοκίμιο με τίτλο «Η φαντασία», που αργότερα συμπληρώθηκε από «Το φαντασιακό» (1940) και το 1939 «Το προσχέδιο μιας θεωρίας συναισθημάτων». Τα δύο πιο σημαντικά φιλοσοφικά του έργα υπήρξαν «Το είναι και το μηδέν»(1943) και η «Κριτική της διαλεκτικής λογικής» (1960)

Πεζογραφία

Από το 1938 με τη «Ναυτία» καινοτόμησε στη μυθιστορηματική γραφή, ενώ την επόμενη χρονιά, έκανε μεγάλη αίσθηση με τη συλλογή διηγημάτων «Ο τοίχος». Μετά την απελευθέρωση, εξέδωσε σταδιακά τους δύο πρώτους τόμους της τριλογίας «Δρόμοι της Ελευθερίας» ενώ ο τελευταίος και πιο κριτικός τόμος θα εκδοθεί μετά το θάνατο του συγγραφέα.

La Nausée (1938) – (Η Ναυτία). Η ανυπόφορη ζωή του πολυταξιδεμένου Αντουάν Ροκαντέν και η ναυτία της ύπαρξης του, κατά το διάστημα που αποφασίζει να γράψει μια βιογραφία του μαρκήσιου ντε Ρολμπόν και εγκαθίσταται στην Μπουβίλ για να μελετήσει τη σχετική βιβλιογραφία.

Le Mur (Ο τοίχος, 1939-συλλογή διηγημάτων). Αυτή η συλλογή διηγημάτων που έχουν γραφτεί σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, παρακολουθεί τη διαδρομή της σκέψης του Σαρτρ από τον ατομικό στον κοινωνικό και πολιτικό προβληματισμό.

Εργογραφία

La Transcendance de l'ego (Η υπερβατικότητα του εγώ, 1936)
L'Imagination (Η φαντασία, 1936)
Esquisse d'une théorie des émotions (Σχεδίασμα για μια θεωρία των συναισθημάτων, 1939)
L'Imaginaire (Το φανταστικό, 1940)
L'Être et le Néant (Το είναι και το μηδέν) (1943)
L'existentialisme est un humanisme (Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός) (1946)
Question de méthode (Το ερώτημα της μεθόδου) (1957)
La Critique de la raison dialectique (Η κριτική του διαλεκτικού λόγου, 1960)
Cahiers pour une morale (Τετράδια για μια ηθική, 1983 - μεταθανάτια έκδοση)
Vérité et Existence (Αλήθεια και ύπαρξη, 1989 - μεταθανάτια έκδοση)

Πεζογραφία
La Nausée (Η Ναυτία, 1938)—μτφ. Θ.Κωστόπουλος (εκδ. "Βιβλιοαθηναϊκή")—μτφ. Ειρήνη Τσολακέλλη (εκδ. "Πατάκης", 2005, ISBN 960-16-1650-0)
Le Mur (Ο Τοίχος, 1939), συλλογή διηγημάτων : Le mur - La chambre – Érostrate – Intimité -L'enfance d'un chef, (Ο τοίχος -Το δωμάτιο - Ο Ηρόστρατος - Εξοικείωση - Τα παιδικά χρόνια ενός αρχηγού)—μτφ. [;] (εκδ. "Δαμιανός, χ.χ.) - ISBN 960-228-074-3
Les Chemins de la liberté (Οι δρόμοι της ελευθερίας, 1945-1949)—μτφ. Αιμίλιος Χουρμούζιος (εκδ. "Αρσενίδης", χ.χ.)1.L'âge de raison (Η ηλικία της λογικής)2.Le sursis (Η αναστολή)3.La mort dans l'âme (Με το θάνατο στη ψυχή)

Θεατρικά έργα
Bariona, ou le Fils du tonnerre (Μπαριονά ή ο Γιός της βροντής, 1940)—μτφ. ISBN 978-960-322-322-1
Les Mouches (Οι μύγες, 1943)—μτφ. Γ. Πρωτόπαππας, (εκδ. "Δωδώνη"), ISBN 960-248-265-6
Huis clos (Κεκλεισμένων των θυρών) (1944)—μτφ. Γρ.Γρηγορίου (εκδ. "Αιγόκερως")—μτφ. ISBN 978-960-576-182-0
La Putain respectueuse (Η πόρνη που σέβεται, 1946)—μτφ. Δ.Χαρτουλάρης (εκδ. "Παράδοση")—μτφ. ISBN 978-960-228-203-8
Morts sans sépulture (Νεκροί χωρίς τάφο, 1946)—μτφ. Σ.Ν.Φιλοπούλου (εκδ. "Παράδοση")—μτφ. ISBN 960-228-317-3
Les Mains sales (Τα βρώμικα χέρια, 1948)—μτφ. ISBN 960-322-004-3
Le Diable et le Bon Dieu (Ο Διάβολος και ο καλός Θεός, 1951)
Kean (Ο Ηθοποιός Κιν, 1953)—μτφ. ISBN 978-960-322-321-4
Nekrassov (Νεκράσοφ, 1956)—μτφ. ISBN 960-322-233-Χ
Les Séquestrés d'Altona (Οι καταδικασμένοι της Αλτόνα, 1960)—μτφ. Γ.Φιλόπουλος (εκδ. "Παράδοση")—μτφ. ISBN 960-228-316-5
Les Troyennes (Τρωάδες, 1965)

Κινηματογραφικό σενάριο
L'Engrenage (Το γρανάζι, γραμμένο το 1946, δημοσιεύτηκε το 1948)

Λογοτεχνική κριτική
Qu'est-ce que la littérature? (Τι είναι η λογοτεχνία; 1947)—μτφ. ISBN 960-455-107-8
Baudelaire (Μπωντλαίρ) (1947)—μτφ. ISBN 960-7169-31-Χ
Saint-Genet, comédien et martyr (Ο Άγιος Ζενέ, ηθοποιός και μάρτυρας, 1952)
L'Idiot de la famille (Ο ηλίθιος της οικογένειας, 1971-1972)Δοκίμια
Situations I (1947)
Situations II (1948)
Situations III (1949)
Situations IV (1964)
Situations V (1964)
Situations VI (1964)
Situations VII (1965)
Situations VIII (1972)
Situations IX (1972)
Situations X (1976)

Πολιτικά δοκίμια
Réflexions sur la question juive (Στοχασμοί για το εβραϊκό ζήτημα, 1946)—μτφ. Αθανάσιος Σαμαρτζής (εκδ. "Εστία", 2006, ISBN 960-05-1285-4)

Αυτοβιογραφία, αλληλογραφία
Les Mots (Οι Λέξεις, 1963)
Carnets de la drôle de guerre (Τετράδια του Παράξενου Πολέμου, 1983), αναφερόμενα στον drôle de guerre (Σεπ.1939-Ιούνιος 1940), μεταθανάτια έκδοση
Lettres au Castor et à plusieurs autres (Γράμματα στον Κάστορα και σε πολλούς άλλους, 1983) μεταθανάτια έκδοση

Περιοδικά
Les Temps Modernes (1945)

https://el.wikipedia.org/

Αποσπάσματα από τη συνέντευξη του Ζαν-Πωλ Σαρτρ που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του, "Ο υπαρξισμός είναι ανθρωπισμός" και αποφθέγματά του.

"Η ΚΟΛΑΣΗ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΑΛΛΟΙ": Οι άλλοι άνθρωποι αποτελούν την κόλαση από την άποψη ότι από την στιγμή που γεννιέστε βρίσκεστε σε μια κατάσταση στην οποία είστε αναγκασμένος να υποταχτείτε. Γεννιέστε σαν γιος ενός πλουσίου, ή ενός Αλγερινού, ή ενός γιατρού, ή ενός Αμερικανού. Και το μέλλον σας είναι αυστηρά προσχεδιασμένο, ένα μέλλον που έφτιαξαν άλλοι για σας. Δεν το δημιούργησαν άμεσα, αλλά αποτελούν ένα μέρος μιας κοινωνικής τάξεως που κάνουν αυτό που είσθε. Όλα αυτά σωριάστηκαν πάνω σας από άλλους ανθρώπους. Κι η σωστή περιγραφή της υπάρξεως αυτής είναι κόλαση.

Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ το έργον ανθρώπων που βλέπουν ξεκάθαρα και που παίρνουν υπόψη τους το σύνολο της ανθρωπότητας. Η λογοτεχνία θα πρέπει να παραδεχτεί ότι υπάρχει σ’ ένα κόσμο όπου παιδιά πεθαίνουν της πείνας. Η λογοτεχνία θα πρέπει να καταλάβει ότι είναι μέσα στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, σαν συγγραφέων και ανθρώπων, να κάνουμε κάτι για τους άλλους και οι άλλοι μπορούν να κάνουν κάτι για μας.

ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΝΟΜΙΖΟΥΝ ΠΩΣ ΜΙΑ ΩΡΑΙΑ ΠΡΩΙΑ μπορεί κανείς, τη στιγμή που θα φοράει τις κάλτσες του, ν’ αποφασίσει: «Χμ! σήμερα θ’ ανακαλύψω έναν κώδικα ηθικής». Μα ένας κώδικας ηθικής δεν είναι δυνατό να «εφευρεθεί». Σήμερα δεν υπάρχει ένα αληθινό ηθικό σύστημα, κι αυτό γιατί λείπουν οι συνθήκες που θα έκαναν έναν ηθικό κώδικα άξιο του ονόματός του. Οι άνθρωποι δεν μπορούν να δουν ο ένας τον άλλον. Πάρα πολλές μηχανές, όπως έλεγα, και κοινωνικά οικοδομήματα παρεμποδίζουν την ορατότητα. Είναι αδύνατο να μιλάμε σήμερα για ένα αληθινό ηθικό σύστημα:

Μπορούμε να μιλάμε μόνο για ηθικούς κώδικες συγκεκριμένων τάξεων που αντανακλούν τις ειδικές τους συνήθειες και συμφέροντα. Λείπουν οι βασικοί όροι που θα ‘καναν τους ανθρώπους ικανούς να έχουν μια νέα κοινωνική τάξη. Σε μια κοινωνία σαν τη δική μας είναι αναπόφευκτο το πλήθος των κοινωνικών οικοδομημάτων -για να μην αναφέρουμε τις προσωπικές υποχρεώσεις, την ατομική μοίρα- να δημιουργούν εμπόδια στην αμοιβαία κατανόηση. Κι έτσι βαδίζετε μαζί με την προσωπική σας μοίρα και συναντάτε ένα Νέγρο, ή έναν Άραβα, που ο καθένας του έχει τη δική του τύχη και οποιαδήποτε πραγματική σχέση μαζί τους γίνεται εξαιρετικά δύσκολη.

Ή θα πρέπει να ανήκετε σε κάποια «κίνηση» στην οποία αποξενώνεστε ολοκληρωτικά, με οτιδήποτε βρίσκεται έξω απ’ αυτήν, για να συνδεθείτε, ας πούμε με τον αγώνα των Αλγερινών. Και σ’ αυτή όμως την περίπτωση -παρ’ όλες τις καλές προθέσεις- δεν θα πετύχετε την πλήρη αλληλεγγύη. Ο άνθρωπος με τον οποίο θα έρθετε σ’ επαφή δεν θα είναι γα σας ένας εντελώς άνθρωπος, θα είναι ένα «πράγμα». Το να μεταχειριστούμε όμως έναν άνθρωπο σαν άνθρωπο, σαν μια ανθρώπινη ύπαρξη, αυτό αποτελεί ζήτημα αρχής, μιας αρχής που δεν πρέπει ποτέ να εγκαταλείψουμε.

ΘΕΡΑΠΕΥΤΗΚΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΑΥΤΑΠΑΤΕΣ ΤΗΣ ΝΙΟΤΗΣ ΜΟΥ, από την αυταπάτη πως ένας αστός συγγραφέας είναι υποχρεωμένος να είναι απαισιόδοξος, ότι είναι καταδικασμένος στη μοναξιά από το γεγονός ότι σήκωσε κάποτε τα όπλα κατά της κοινωνίας. Στις «Λέξεις» περιγράφω πώς έφθασα στο σημείο να είμαι μέλος της κοινωνίας - μιας κοινωνίας που βρίσκεται σε κίνηση. Κι επειδή έχω απαλλαγεί από τις αυταπάτες της νιότης πιστεύω πως έχω γίνει αισιόδοξος.

ΕΧΩ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΑΡΚΕΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΠΟΣΑ χρημάτων για ξόδεμα. Αλλά έχω και πολλές υποχρεώσεις. Και είναι γεγονός πως το αίσθημα της κατοχής μού είναι μισητό. Μου φαίνεται πως μας κατέχουν τα πράγματα που έχουμε στη διάθεσή μας. Είτε είναι αυτά χρήματα ή πράγματα τα οποία μπορούμε ν’ αγοράσουμε μ’ αυτά. Όταν κάτι μού αρέσει, θέλω πάντα να το δίνω σε κάποιον άλλον. Δεν πρόκειται για γενναιοδωρία. Είναι γιατί θέλω μόνο και μόνο να σκλαβωθούν άλλοι από τα αντικείμενα, κι όχι εγώ. Κι ευχαριστιέμαι από τη σκέψη πως κάποιος άλλος θα ευχαριστηθεί από το αντικείμενο που θα του δώσω.

ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΩ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΜΟΥ ΟΤΙ ΕΧΩ ΓΡΑΨΕΙ μερικά βιβλία, αλλά το θεωρώ καθήκον μου να υπερασπιστώ τις ιδέες που εκφράζονται στα βιβλία αυτά, κι αν ακόμη τα πράγματα αλλάξουν, και τότε πια δεν είμαι ο εαυτός μου, θα γινόμουν το θύμα των βιβλίων μου. Δεν νομίζω πως θα έπρεπε κανένας να κάνει αυτό που έκανε ο Ζιντ, να ξεκόβει συστηματικά από το παρελθόν του. Θέλω όμως να είμαι πάντα προσιτός στην αλλαγή. Δεν νιώθω τον εαυτό μου δεσμευμένο από οτιδήποτε έχω γράψει. Από την άλλη όμως πλευρά και δεν αποκηρύττω ούτε μια λέξη απ’ αυτά.

ΠΑΝΤΑ ΤΟ ΕΔΩ ΚΑΙ ΤΟ ΤΩΡΑ είναι ένας όρος που τον θεωρώ προσωρινό και που επιθυμώ να τον αφήσω πίσω. Επιμένω σε μια παιδική αυταπάτη: την αυταπάτη πως ένας άνθρωπος μπορεί να βελτιώσει τον εαυτό του.

ΕΡΩΤΗΣΗ: ΓΙΑΤΙ ΔΕΝ ΔΕΧΘΗΚΑΤΕ ΤΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΝΟΜΠΕΛ;

- Σαρτρ: Καλύτερα να μη μιλήσω γι’ αυτό.

- Γιατί;

-Σαρτρ: Γιατί δεν νομίζω πως μία ακαδημία ή ένα βραβείο μπορεί να έχει καμιά σχέση μαζί μου. Εκείνο που θεωρώ για μεγαλύτερη τιμή είναι να με διαβάζουν."

Αν αισθάνεσαι μοναξιά όταν είσαι μόνος, έχεις κακή παρέα.

Μπορεί να υπάρξουν καλύτερες εποχές, αλλά αυτή εδώ είναι η δική μας.

Τρεις η ώρα το πρωί είναι πολύ νωρίς και πολύ αργά για οτιδήποτε.

Η ζωή αρχίζει στην άλλη πλευρά της απελπισίας.

Από τη στιγμή που θα ακούσεις τις λεπτομέρειες της νίκης, είναι δύσκολο να την ξεχωρίσεις από την ήττα.

Υπάρχω, αυτό είναι όλο, και μου φέρνει ναυτία.

Όπως όλοι οι ονειροπόλοι, έκανα το λάθος να πιστέψω πως το ξύπνημα από το όνειρο ήταν η πραγματικότητα.

Η ζωή είναι ένα περιττό πάθος.

Από τη στιγμή που η ελευθερία ρίξει τη φωτεινή της δέσμη στην καρδιά ενός ανθρώπου, οι θεοί είναι ανίσχυροι απέναντί του.

Μπέρδεψα τα πράγματα με την ονομασία τους. Αυτό λέγεται πεποίθηση.Όλα έχουν γίνει κατανοητά, εκτός από το πώς να ζούμε.

Το Κακό είναι το προϊόν της ικανότητας του ανθρώπου να κάνει αφηρημένο αυτό που είναι συγκεκριμένο.

Καταδικασμένος να είναι ελεύθερος.

Είναι πάντα εύκολο να υπακούει αυτός που ονειρεύεται να διοικήσει.

Για να σκεφτείς καινούργιες σκέψεις πρέπει να σπάσεις τα κόκαλα στο κεφάλι σου.

Ο κηπουρός μπορεί ν’ αποφασίζει τι είναι καλό για το καρότο, όμως κανένας δεν μπορεί ν’ αποφασίζει τι είναι καλό για τον άλλον.

Κανένα ορισμένο σημείο δεν έχει νόημα χωρίς ένα αόριστο σημείο αναφοράς.

Πρέπει να φοβάσαι, παιδί μου. Έτσι θα γίνεις νομοταγής πολίτης.

Ελευθερία δεν είναι αυτό που κάνεις, αλλά αυτό που κάνεις μετά από αυτό που σου κάνουν.

Μια αγάπη, μια καριέρα, μια επανάσταση. Τόσα πράγματα που αρχίζει κανείς αγνοώντας την έξοδο.

Μια χαμένη μάχη είναι η μάχη που νομίζεις ότι έχασες.

Ο άνθρωπος είναι οι επιλογές του.

Μόνο αυτός που δεν τραβάει κουπί έχει χρόνο να ταρακουνήσει τη βάρκα.

Έχω συνειδητοποιήσει ότι όλα μας τα προβλήματα προκύπτουν από την αποτυχία μας να χρησιμοποιήσουμε μια απλή και ξεκάθαρη γλώσσα.

Στην Αγάπη, ένα κι ένα κάνουν ένα.

Ο άνθρωπος είναι αυτό που θέλει ο ίδιος να είναι.

Μπορεί να υπάρξουν καλύτερες εποχές, αλλά αυτή εδώ είναι η δική μας.

Αν έγινα φιλόσοφος, αν επεδίωξα τόσο επίμονα τη φήμη, που ακόμα περιμένω, όλα έγιναν βασικά για να μπορώ να ρίχνω γυναίκες.

Θάνατος είναι η συνέχιση της ζωής χωρίς εμένα.

Δεν πρόκειται να είμαι μετριόφρων. Ταπεινός, όσο θέλετε, αλλά όχι μετριόφρων. Η μετριοφροσύνη είναι η αρετή των ξενέρωτων.

Η κόλαση είναι οι άλλοι.

Σας αγαπώ, μικρέ μου κάστορα.

(τα τελευταία του λόγια, απευθυνόμενος στη σύντροφό του Σιμόν Ντε Μπωβουάρ)

https://www.klik.gr/