ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΥΡΓΙΩΤΗΣ "Ομιλία του Κωνσταντίνου ΙΑ' Παλαιολόγου λίγο πριν από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης"

Ομιλία του Κωνσταντίνου ΙΑ' Παλαιολόγου λίγο πριν από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης

Ὑμεῖς μέν, εὐγενέστατοι ἄρχοντες καὶ ἐκλαμπρότατοι δήμαρχοι καὶ στρατηγοὶ καὶ γενναιότατοι στρατιῶται καὶ πᾶς ὁ πιστὸς καὶ τίμιος λαός, καλῶς οἴδατε ὅτι ἔφθασεν ἡ ὥρα καὶ ὁ ἐχθρὸς τῆς πίστεως ἡμῶν βούλεται ἵνα μετὰ πάσης τέχνης καὶ μηχανῆς ἰσχυροτέρως στενοχωρήσῃ ἡμᾶς καὶ πόλεμον σφοδρὸν μετὰ συμπλοκῆς μεγάλης καὶ συρρήξεως ἐκ τῆς χέρσου καὶ θαλάσσης δώσῃ ἡμῖν μετὰ πάσης δυνάμεως, ἵνα, εἰ δυνατόν, ὡς ὄφις τὸν ἱὸν ἐκχύσῃ καὶ ὡς λέων ἀνήμερος καταπίῃ ἡμᾶς. Διὰ τοῦτο λέγω καὶ παρακαλῶ ὑμᾶς ἵνα στῆτε ἀνδρείως καὶ μετὰ γενναίας ψυχῆς, ὡς πάντοτε ἕως τοῦ νῦν ἐποιήσατε, κατὰ τῶν ἐχθρῶν τῆς πίστεως ἡμῶν. Παραδίδωμι δὲ ὑμῖν τὴν ἐκλαμπροτάτην καὶ περίφημον ταύτην πόλιν καὶ πατρίδα ἡμῶν καὶ βασιλεύουσαν τῶν πόλεων. Καλῶς οὖν οἴδατε, ἀδελφοί, ὅτι διὰ τέσσερα τινὰ ὀφείλεται κοινῶς ἐσμεν πάντες ἵνα προτιμήσωμεν ἀποθανεῖν μᾶλλον ἢ ζῆν, πρῶτον μὲν ὑπὲρ τῆς πίστεως ἡμῶν καὶ εὐσεβείας, δεύτερον δὲ ὑπὲρ πατρίδος, τρίτον ὑπὲρ τοῦ βασιλέως ὡς Χριστοῦ Κυρίου, καὶ τέταρτον ὑπὲρ συγγενῶν καὶ φίλων. Λοιπόν, ἀδελφοί, ἐὰν χρεῶσται ἐσμεν ὑπὲρ ἑνὸς ἐκ τῶν τεσσάρων ἀγωνίζεσθαι ἕως θανάτου πολλῷ μᾶλλον ὑπὲρ πάντων ἡμεῖς, ὡς βλέπετε προφανῶς, καὶ ἐκ πάντων μέλλομεν ζημιωθῆναι.

Ἐὰν διὰ τὰ ἐμὰ πλημμελήματα παραχωρήσῃ ὁ Θεὸς τὴν νίκην τοῖς ἀσεβέσιν, ὑπὲρ τῆς πίστεως ἡμῶν τῆς ἁγίας, ἣν Χριστὸς ἐν τῷ οἰκείῳ αἵματι ἡμῖν ἐδωρήσατο, κινδυνεύομεν, ὃ ἐστι κεφάλαιον πάντων. Καὶ ἐὰν τὸν κόσμον ὄλον κερδίσῃ τις καὶ τὴν ψυχὴν ζημιωθῇ, τί τὸ ὄφελος; Δεύτερον πατρίδα περίφημον τοιούτως ὑστερούμεθα καὶ τὴν ἐλευθερίαν ἡμῶν. Τρίτον βασιλείαν τήν ποτε μὲν περιφανῆ, νῦν δὲ τεταπεινωμένην καὶ ἐξουθενωμένην ἀπωλέσαμεν, καὶ ὑπὸ τοῦ τυράννου καὶ ἀσεβοῦς ἄρχεται. Τέταρτον δὲ καὶ φιλτάτων τέκνων καὶ συμβίων καὶ συγγενῶν ὑστερούμεθα. Αὐτὸς δὲ ὁ ἀλιτήριος ὁ ἀμηρᾶς πεντήκοντα καὶ ἑπτὰ ἡμέρας ἄγει σήμερον ἀφ᾿ οὗ ἡμᾶς ἐλθὼν ἀπέκλεισεν καὶ μετὰ πάσης μηχανῆς καὶ ἰσχύος καθ᾿ ἡμέραν τὲ καὶ νύκτα οὐκ ἐπαύσατο πολιορκὼν ἡμᾶς καὶ χάριτι τοῦ παντεπόπτου Χριστοῦ Κυρίου ἡμῶν ἐκ τῶν τειχῶν μετὰ αἰσχύνης ἄχρι τοῦ νῦν πολλάκις κακῶς ἀπεπέμφθη. Τὰ νῦν δὲ πάλιν, ἀδελφοί, μὴ δειλιάσητε, ἐὰν καὶ τοῖχος μακρόθεν ὀλίγον ἐκ τῶν κρότων καὶ τῶν πτωμάτων τῶν ἑλεπόλεων ἔπεσε, διότι, ὡς ὑμεῖς θεωρεῖτε, κατὰ τὸ δυνατὸν ἐδιορθώσαμεν πάλιν αὐτό. Ἡμεῖς πάσαν τὴν ἐλπίδα εἰς τὴν ἄμαχον δόξαν τοῦ Θεοῦ ἀνεθέμεθα, οὗτοι ἐν ἅρμασι καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις καὶ δυνάμει καὶ πλήθει, ἡμεῖς δὲ ἐν ὀνόματι Κυρίου τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν πεποίθαμεν, δεύτερον δὲ καὶ ἐν ταῖς ἡμετέραις χερσὶ καὶ ῥωμαλαιότητι, ἣν ἐδωρήσατο ἡμῖν ἡ θεία δύναμις. Γνωρίζω δὲ ὅτι αὕτη ἡ μυριαρίθμητος ἀγέλη τῶν ἀσεβῶν, καθῶς ἡ αὐτῶν συνήθεια, ἐλεύσονται καθ᾿ ἡμῶν μετὰ βαναύσου καὶ ἐπηρμένης ὀφρύος καὶ θάρσους πολλοῦ καὶ βίας, ἵνα διὰ τὴν ὀλιγότητα ἡμῶν θλίψωσι καὶ ἐκ τοῦ κόπου στενοχωρήσωσι, καὶ μετὰ φωνῶν μεγάλων καὶ ἀλαλαγμῶν ἀναριθμήτων, ἵνα ἡμᾶς φοβήσωσι. Τὰς τοιαύτας αὐτῶν φλυαρίας καλῶς οἴδατε, καὶ οὐ χρὴ λέγειν περὶ τούτων. Καὶ ὥρα ὀλίγοι τοιαῦτα ποιήσωσι, καὶ ἀναριθμήτους πέτρας καὶ ἕτερα βέλη καὶ ἐλεβολίσκους, ὡσεὶ ἄμμον θαλασσῶν ἄνωθεν ἡμῶν πτήσουσι, δι᾿ ὧν, ἐλπίζω γάρ, οὐ βλάψωσι, διότι ὑμᾶς θεωρῶ καὶ λίαν ἀγάλλομαι καὶ τοιαύταις ἐλπίσι τὸν λογισμὸν τρέφομαι, ὅτι εἰ καὶ ὀλίγοι πάνυ ἐσμέν, ἀλλὰ πάντες ἐπιδέξιοι καὶ ἐπιτήδειοι ῥωμαλέοι τὲ καὶ ἰσχυροὶ καὶ μεγαλήτορες καὶ καλῶς προπαρασκευασμένοι ὑπάρχετε. Ταῖς ἀσπίσιν ὑμῶν καλῶς τὴν κεφαλὴν σκέπεσθε ἐπὶ τῇ συμπλοκῇ καὶ συρρήξει. Ἡ δεξιὰ ὑμῶν ἣ τὴν ρομφαίαν ἔχουσα μακρὰν ἔστω πάντοτε. Αἱ περικεφαλαῖαι ὑμῶν καὶ οἱ θώρακες καὶ οἱ σιδηροὶ ἱματισμοὶ λίαν εἰσὶν ἱκανοὶ ἅμα καὶ τοῖς λοιποῖς ὅπλοις, καὶ ἐν τῇ συμπλοκῇ ἔσονται πάνυ ὠφέλιμα, ἃ οἱ ἐναντίοι οὐ χρῶνται, ἀλλ᾿ οὔτε κέκτηνται.

Καὶ ὑμεῖς ἔσωθεν τῶν τειχῶν ὑπάρχετε σκεπόμενοι, οἱ δὲ ἀσκεπεῖς μετὰ κόπου ἔρχονται. Διό, ὢ συστρατιῶται γίγνεσθε ἕτοιμοι καὶ στερεοὶ καὶ μεγαλόψυχοι διὰ τοὺς οἰκτιρμοὺς τοῦ Θεοῦ. Μιμηθῆτε τούς ποτε τῶν Καρχηδονίων ὀλίγους ἐλέφαντας, πῶς τοσούτον πλῆθος ἵππων Ῥωμαίων τῇ φωνῇ καὶ θέα ἐδίωξαν, καὶ ἐὰν ζῷον ἄλογον ἐδίωξε πόσον μᾶλλον ἡμεῖς ἡ τῶν ζῴων καὶ ἀλόγων ὑπάρχοντες κύριοι, καὶ οἱ καθ᾿ ἡμῶν ἐρχόμενοι ἵνα παράταξιν μεθ᾿ ἡμῶν ποιήσωσιν ὡς ζῶα ἄλογα καὶ χείρονές εἰσιν. Οἱ πέλται ὑμῶν καὶ ῥομφαῖοι καὶ τὰ τόξα καὶ ἀκόντια πρὸς αὐτοὺς πεμπέτωσαν παρ᾿ ἡμῶν. Καὶ οὕτως λογίσθητε ὡς ἐπὶ ἀγρίων χοίρων καὶ πληθὺν κυνήγιον, ἵνα γνώσωσιν οἱ ἀσεβεῖς ὅτι οὐ μετὰ ἀλόγων ζῴων ὡς αὐτοί, παράταξιν ἔχουσιν, ἀλλὰ μετὰ κυρίων καὶ αὐθεντῶν αὐτῶν καὶ ἀπογόνων Ἑλλήνων καὶ Ῥωμαίων. Οἴδατε καλῶς ὅτι ὁ δυσσεβὴς αὐτὸς ὁ ἀμηρᾶς καὶ ἐχθρὸς τῆς ἁγίας ἠμῶν πίστεως χωρὶς εὔλογον αἰτίας τινὸς τὴν ἀγάπην ἣν εἴχομεν ἔλυσεν, καὶ τοὺς ὅρκους αὐτοῦ τοὺς πολλοὺς ἠθέτησεν ἀντ᾿ οὐδενὸς λογιζόμενος καὶ ἐλθῶν αἰφνιδίως φρούριον ἐποίησεν ἐπὶ τὸ στενὸν τοῦ Ἀσωμάτου, ἵνα καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν δύνηται βλάπτειν ἡμᾶς. Τοὺς ἀγροὺς ἡμῶν καὶ κήπους καὶ παραδείσους καὶ οἴκους πυριαλώτους ἐποίησε, τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν τοὺς Χριστιανοὺς ὅσους εὗρεν, ἐθανάτωσε καὶ ἠχμαλώτευσε, τὴν φιλίαν ἡμῶν ἔλυσεν. Τοὺς δὲ τοῦ Γαλατά, ἐφιλίωσε, καὶ αὐτοὶ χαίρονται, μὴ εἰδότες καὶ αὐτοὶ οἱ ταλαίπωροι τὸν τοῦ γεωργοῦ παιδὸς μύθον, τοῦ ἐψήνοντος τοὺς κοχλίας καὶ εἰπόντος. Ὢ ἀνόητα ζῶα, καὶ τὰ ἑξῆς.

Ἐλθὼν οὖν ἀδελφοί, ἡμᾶς ἀπέκλεισε, καὶ καθ᾿ ἑκάστην τὸ ἀχανὲς αὐτοῦ στόμα χάσκων, πῶς εὓρη καιρὸν ἐπιτήδειον ἵνα καταπίῃ ἡμᾶς καὶ τὴν πόλιν ταύτην, ἣν ἀνήγειρεν ὁ τρισμακάριστος ἐκεῖνος καὶ τῇ πανάγνῳ δεσποίνῃ ἡμῶν θεοτόκῳ καὶ ἀειπαρθένω Μαρία ἀφιέρωσεν καὶ ἐχαρίσατο τοῦ κυρίαν εἶναι καὶ βοηθὸν καὶ σκέπην τῇ ἡμετέρᾳ πατρίδι καὶ καταφύγιον τῶν Χριστιανῶν, ἐλπίδα καὶ χαρὰν πάντων τῶν Ἑλλήνων τὸ καύχημα πάσι τοῖς ὦσιν ὑπὸ τὴν τοῦ ἡλίου ἀνατολήν. Καὶ οὗτος ὁ ἀσεβέστατος τήν ποτε περιφανῆ καὶ ὀμφακλίζουσαν ὡς ῥόδον τοῦ ἀγροῦ βούλεται ποιῆσαι ὑπ᾿ αὐτόν. Ἣ ἐδούλωσε σχεδόν, δύναμαι εἰπεῖν, πάσαν τὴν ὑφ᾿ ἥλιον καὶ ὑπέταξεν ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτῆς Πόντον καὶ Ἀρμενίαν, Περσίαν καὶ Παμφλαγονίαν, Ἀμαζόνας καὶ Καππαδοκίαν, Γαλατίαν καὶ Μηδίαν Κολχοὺς καὶ Ἴβηρας, Βοσποριανοὺς καὶ Ἀλβάνους Συρίαν καὶ Κιλικίαν καὶ Μεσοποταμίαν, Φοινίκην, Βακτριανοὺς καὶ Σκύθας, Μακεδονίαν καὶ Θετταλίαν, Ἑλλάδα, Βοιωτία, Λοκροὺς καὶ Αἰτωλούς, Ἀκαρνανίαν, Ἀχαΐαν καὶ Πελοπόννησον, Ἤπειρον καὶ τὸ Ἰλλυρικὸν Λύχνιτας κατὰ τὸ Ἀνδριατικόν, Ἰταλίαν, Τουσκίνους, Κέλτους καὶ Κελτογαλάτας, Ἰβηρίαν τὲ καὶ ἕως τῶν Γαδείρων, Λιβύαν καὶ Μαυρητανίαν καὶ Μαυρουσίαν, Αἰθιοπίαν, Βελέδας, Σκούδην, Νουμιδίαν καὶ Ἀφρικὴν καὶ Αἴγυπτον αὐτὸς τὰ νῦν βούλεται δουλῶσαι καὶ τὴν κυριεύουσαν τῶν πόλεων, ζυγῶ ὑποβαλεῖν καὶ δουλεία καὶ τὰς ἁγίας ἐκκλησίας ἡμῶν, ἔνθα ἐπροσκυνεῖτο ἡ Ἁγία Τριὰς καὶ ἐδοξολογεῖτο τὸ πανάγιον, καὶ ὅπου οἱ ἄγγελοι ἠκούοντο ὑμνεῖν τὸ θεῖον καὶ τὴν ἔνσαρκον τοῦ Θεοῦ Λόγου οἰκονομίαν, βούλεται ποιῆσαι προσκύνημα τῆς αὐτοῦ βλασφημίας καὶ τοῦ φληναφοῦ ψευδοπροφήτου Μωάμεθ, καὶ κατοικητήριον ἀλόγων καὶ καμήλων. Λοιπὸν ἀδελφοὶ καὶ συστρατιῶται, κατὰ νοῦν ἐνθυμηθῆτε ἵνα τὸ μνημόσυνον ὑμῶν καὶ ἡ μνήμη καὶ ἡ φήμη καὶ ἡ ἐλευθερία αἰωνίως γενήσηται.

Έκρινα σκόπιμο να υπενθυμίσω στους απανταχού της γης πατριώτες συνέλληνες, και όχι μόνο, την ομιλία του Αὐτοκράτορα Κωνσταντίνου ΙΑ’ Παλαιολόγου πριν τὴν ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως, μετά από 568 χρόνια που εκφωνήθηκε, για να πάρουμε όλοι μας τα κατάλληλα μηνύματα πατριωτισμού και ορθοδόξου πίστεως. Πονηροί και ύποπτοι οι καιροί. Πολλά φαίνεται ότι κυοφορούνται στον κόσμο. Θα έχουν σχέση με την πατρίδα μας;; Εύλογο ερώτημα. Η μικρή σε έκταση (γεωγραφικά) Ελλάδα κατέχει σημαντική γεωπολιτική θέση. Οι προφητείες, οι μύθοι και οι παραδόσεις μιλούν για πολλά και φοβερά επερχόμενα γεγονότα. Είναι βέβαιο ότι οι προφητείες θα επαληθευτούν, θα γίνουν πραγματικότητα.

Πότε;;. Ο Θεός μόνο γνωρίζει.

Εμείς ας είμαστε έτοιμοι...

Μυργιώτης Παναγιώτης

Μαθηματικός

Πηγή: Ἀπὸ τὸ Χρονικὸν τοῦ Μεγάλου Λογοθέτη Γεωργίου Σφραντζῆ ἢ Φραντζῆ

Ἐκδοθὲν ἐν Κερκύρᾳ ἐν ἔτει 1477

ΘΟΔΩΡΗΣ ΜΠΕΛΙΤΣΟΣ "Το μανιάτικο λάβαρο του ’21 (μια παλιά μαρτυρία)"

 

Ο Πετρόμπεης ξεσηκώνει τη Μεσσηνία (P. Von Hess, 1852)

"Vincit omnia veritas"

Για τα λάβαρα (μπαϊράκια ή φλάμπουρα όπως τα αποκαλούσαν τότε) που κρατούσαν οι Μανιάτες καπετάνιοι στα χρόνια της Εθνεγερσίας υπάρχουν απειροελάχιστες πληροφορίες. Εννοείται πως το λάβαρο που προβάλλεται και τείνει να καθιερωθεί ως σημαία της Μάνης τα τελευταία χρόνια δεν έχει καμιά σχέση με το ’21 ούτε με τους Μανιάτες οπλαρχηγούς. Είναι νεόκοπο δημιούργημα που επινοήθηκε πριν από τρεις δεκαετίες περίπου. Πάνω στο κοινό μοτίβο που είχαν τα φλάμπουρα πολλών οπλαρχηγών, δηλαδή το γαλάζιο σταυρό σε λευκό πανί, προστέθηκαν τα συνθήματα «ή ταν ή επί τας» και «Νίκη ή Θάνατος»: αδόκιμα τελείως καθώς ούτε προκύπτουν από κάποια ιστορική μαρτυρία ούτε έχουν σχέση με το καθολικό σύνθημα της Φιλικής Εταιρείας «ΗΕΑ ΗΘΣ», δηλαδή «ή Ελευθερία ή Θάνατος». Το λάβαρο αυτό είναι λάθος να προβάλλεται ως η ιστορική σημαία της Μάνης στο σύνολό της.

Τι στοιχεία όμως υπάρχουν για τα αυθεντικά λάβαρα των Μανιατών του ’21;

Η μόνη γραπτή πληροφορία που έχουμε είναι λίγο μεταγενέστερη, του 1831. Αναφέρει πως τα μανιάτικα λάβαρα είχαν κεντημένες τις μορφές του Λυκούργου και του Λεωνίδα. Συγκεκριμένα ο ταγματάρχης Ιωάννης Σπ. Μπαϊρακτάρης, σε αναφορά του της 13ης Μαρτίου 1831 σχετικά με μια μανιάτικη διαμαρτυρία, έγραψε ότι ο Ηλίας Κατσάκος βάδισε κατά του Γυθείου: «…με αναπεπταμένας σημαίας, φερούσας τας εικόνας του Λυκούργου και Λεωνίδου…». Και ο Ηλίας Σαλαφατίνος επιβεβαιώνει στις 22/3/1831, απαντώντας στην κατηγορία ότι βαστούσαν ξένες σημαίες: «…βλέπομεν κάποιον Κανάρην να αρχίση τον πυροβολισμόν των κανονίων εναντίον μας, προφασίζοντας όμως ότι είδε ξένας σημαίας και δεν στοχάζεται ότι αύται αι σημαίαι επρωτοσήκωσαν την επανάστασιν, και ώστε πολεμούμεν με τον Σουλτάνον αυτάς είχομεν».

Προφανώς, αυτά τα λάβαρα δεν καθιερώθηκαν ως τοπικά σύμβολα. Άλλωστε η αρχειακή αυτή μαρτυρία ήταν άγνωστη ή λησμονημένη έως το 2015, οπότε την ανέσυρε από την αφάνεια ο έγκριτος ιστορικός ερευνητής Σταύρος Καπετανάκης, ο οποίος σημειώνει:

«Λανθασμένη είναι η επικρατούσα γνώμη ότι, η σημαία, την οποία έφεραν οι Μανιάτες με τον Μαυρομιχάλη στην πορεία τους προς την Καλαμάτα, ήταν λευκή με κυανό σταυρό» [Στ. Καπετανάκη, «Οι Μανιάτες στην Επανάσταση του 1821», 2015, σ. 61 και σημ. 158].

Την ίδια άποψη είχε και ο αείμνηστος Δικαίος Βαγιακάκος.

Από το 1947 που καθιερώθηκε με Β.Δ. η 23η Μαρτίου ως τοπική εθνική εορτή της Μεσσηνίας, την ημέρα της επετείου γίνεται μια αναπαράσταση της απελευθέρωσης της πόλης της Καλαμάτας από τους Μανιάτες και Μεσσήνιους οπλαρχηγούς, με τελετουργικά που διαφοροποιήθηκαν στην πορεία του χρόνου. Από φωτογραφίες και φιλμ που έχουν διασωθεί διαπιστώνουμε πως παλιά ο σημαιοστολισμός περιλάμβανε μόνο ελληνικές σημαίες. Οι δε οπλαρχηγοί ελευθερωτές της πόλης δεν κρατούσαν λάβαρα στις σχετικές εκδηλώσεις κατά τις δεκαετίες του ’50 και ’60.

Καλαμάτα, 23.3.1970. Παντού ελληνικές σημαίες κι ένα λάβαρο
με γαλάζιο σταυρό, απλό χωρίς συνθήματα 

Επί χούντας εμφανίζονται για πρώτη φορά λευκά λάβαρα με γαλάζιο σταυρό, χωρίς κάποιο σύνθημα. Είναι πολύ πιθανό η ιδέα να προήλθε από τους πίνακες του σημαντικού ντόπιου ζωγράφου Ευάγγελου Δράκου (1913-1972), στους οποίους απεικονίζει τους αγωνιστές που λευτέρωσαν την Καλαμάτα να ανεμίζουν λευκές σημαίες με γαλάζιο σταυρό. Αυτό δεν τεκμηριώνεται ιστορικά αλλά δεν είναι και άτοπο, μιας και τα πιο πολλά λάβαρα των αγωνιστών είχαν το σύμβολο του σταυρού, σε ποικίλους χρωματισμούς.

Από εικαστικής πλευράς πιο αυθεντικός πρέπει να θεωρείται ο πίνακας του Peter von Hess (1792-1871) «Ο Π. Μαυρομιχάλης ξεσηκώνει τη Μεσσηνία». Στον πίνακα αυτό ο Πετρόμπεης απεικονίζεται να βαστά λευκό λάβαρο με κόκκινο σταυρό. Ο Γερμανός ζωγράφος ήρθε στην Ελλάδα το 1832 μαζί με τον Όθωνα. Φιλοτέχνησε 39 μορφές και στιγμιότυπα από τον αγώνα της ανεξαρτησίας κατά παραγγελία του Βαυαρού μονάρχη Λουδοβίκου Α΄, πατέρα του νεαρού βασιλιά της Ελλάδας. Επίσης, έφτιαξε προσχέδια τοιχογραφιών που διακόσμησαν τη βασιλική στοά του Μονάχου (που καταστράφηκε από βομβαρδισμό κατά τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο, εφ. ΕΘΝΟΣ, 24.3.1962) και τα ανάκτορα του τσάρου Νικόλαου Α΄ της Ρωσίας στην Αγ. Πετρούπολη.

Οι εικόνες του Hess έχουν ηρωικό ύφος αλλά η γοητεία τους οφείλεται στη σημασία που δίνει στη λεπτομέρεια, κάτι που αφορά το σύνολο του έργου του. Για το λόγο αυτό έχουν αυθεντικότητα όσον αφορά τα αντικειμενικά στοιχεία: ενδυμασία, οπλισμό κλπ. Για να το πετύχει προφανώς πήρε πληροφορίες από τους πρωταγωνιστές του αγώνα, τους οποίους γνώρισε προσωπικά. Λογικά το ίδιο ισχύει και για τα λάβαρα που σχεδίασε, γι’ αυτό και διαφέρουν από αγωνιστή σε αγωνιστή. Ο Αγραφιώτης, ο Κεφάλας, ο Π.Π. Γερμανός κραδαίνουν λάβαρα με γαλάζιο σταυρό, ο Υψηλάντης με τον αναγεννώμενο φοίνικα, ο δε Γκούρας με λευκό σταυρό σε γαλάζιο πανί. Μόνο το λάβαρο που ανεμίζει στα χέρια του Πετρόμπεη είναι λευκό με κόκκινο σταυρό. Συνεπώς, είναι πολύ πιθανό να ήταν το γνήσιο.

Το Καργκέζε της Κορσικής το 1870

Μια ξεχασμένη μαρτυρία από την Κορσική

Την άποψη αυτή ενισχύει μια μαρτυρία που μας έρχεται από πολύ μακριά κι από πολύ παλιά. Από τους Μανιάτες της Κορσικής! Στο Καργκέζε επιβιώνει μέχρι σήμερα μια μικρή κοινότητα περίπου 300 ατόμων με μανιάτικες ρίζες, με συνδετικό κρίκο την ελληνόρυθμη ενορία του Αγ. Σπυρίδωνα. Κατά τις δυο πιο σημαντικές εορτές της κοινότητας, τη Δευτέρα του Πάσχα και στο καθολικό του ναού στις 12 Δεκεμβρίου, γίνεται περιφορά των εικόνων με επικεφαλής τον ιερέα που βαστά το λάβαρο της κοινότητας: λευκό με κόκκινο σταυρό (!) και μια γαλάζια λωρίδα κοντά στον ιστό. Τοπική παράδοση αναφέρει πως το λάβαρο έφεραν από το Οίτυλο οι πρώτοι Μανιάτες που εγκαταστάθηκαν στην Κορσική στα τέλη του 17ου αιώνα.

Το παλιό λάβαρο των Μανιατών του Καργκέζε με τον κόκκινο σταυρό (όπως του Πετρόμπεη) και τη γαλάζια λωρίδα κοντά στον ιστό (δεν διακρίνεται)

Αυτή δεν είναι μια παράδοση πρόσφατη, που θα μπορούσε να αμφισβητήσει κάποιος την αυθεντικότητά της. Την αναφέρει ο Νικόλαος Β. Φαρδύς (1853-1901), ο οποίος το 1885 μετέβη στις «Καρυαίς», όπως αποκαλεί εξελληνισμένα το Καργκέζε, όπου έμεινε 20 μήνες περίπου διδάσκοντας τα Ελληνικά. Το 1888 εξέδωσε εκτεταμένη μελέτη για την εκεί μανιάτικη αποικία. Μεταξύ άλλων κατέγραψε τα κειμήλια που υπήρχαν «εν τη Ελληνική Εκκλησία των Καρυών». Γράφει (σελ. 123-124):

«Ο κώδων της Εκκλησίας ταύτης, μικρού μεγέθους, λέγεται ότι μετηνέχθη εκ Πελοποννήσου υπό των πρώτων αποίκων Ελλήνων. Μια εικών του Επιταφίου επί κεκομμένου ξύλου κατά το σχήμα των εζωγραφισμένων προσώπων, μετρίας τέχνης, και μία εικών της Θεοτόκου, λέγεται επίσης ότι μετηνέχθησαν εξ Οιτύλου [σ.σ. μεταγενέστερα οι εικόνες χρονολογήθηκαν στα τέλη του 17ου αιώνα, επιβεβαιώνοντας την προφορική παράδοση]. Μία εκ μετάξης λευκή σημαία με μέγαν ερυθρόν σταυρόν εν τω μέσω και με μίαν πλατείαν κυανήν ταινίαν εκ του μέρους της αναρτήσεως λέγεται ότι είναι η σημαία των πρώτων αποίκων Ελλήνων. Το ξύλον της αναρτήσεως της σημαίας ταύτης φέρει εις το άνω άκρον μέγαν αργυρούν σταυρόν. Ομοιάζει δ’ εν συνόλω η σημαία αύτη προς βυζαντινόν λάβαρον, το οποίον άπαξ του ενιαυτού, τουτέστιν την Δευτέραν της Δικαινησίμου εβδομάδος, εκθέτουσι, κρατούντες προ των εικόνων, τας οποίας περιφέρουσι πέριξ του χωρίου…».

Μαρτυρία του Νικολάου Φαρδύ (1885)

Σε άλλο σημείο, όπου περιγράφει το τελετουργικό της Ανάστασης, γράφει (σελ. 100):

«Μετά ταύτα δε ο ιερεύς κρατών ανά χείρας την σημαίαν των αποίκων Ελλήνων, ήρχετο προ των θυρών της Εκκλησίας, αίτινες ήσαν κλεισταί, και έλεγεν: Άρατε πύλας οι άρχοντες υμών…».

Παρόμοια περιγραφή έχουμε από τον έγκριτο Μανιάτη συγγραφέα και ερευνητή Πέτρο Π. Καλονάρο (1894-1959) από το χωριό Νόμια της Κοίτας, ο οποίος το 1921 που σπούδαζε στη Γαλλία, επισκέφθηκε την Κορσική με συμφοιτητές του Μανιάτες από το Καργκέζε. Έκανε εκτεταμένη επιτόπια έρευνα, την οποία δημοσίευσε το 1937. Μετά το θάνατό του, μαζί με άλλες μελέτες του, συμπεριλήφθηκε στον τόμο «Μάνη, κάστρο της παράδοσης», ο οποίος εκδόθηκε το 1981 με φροντίδα του γιου του, του Παναγιώτη Καλονάρου, και με επιμέλεια του Δικαίου Βαγιακάκου. Σχετικά με το θέμα μας αναφέρει (σελ. 180-181):

«Η ελληνική εκκλησία του Καργέζε, ο Άγ. Σπυρίδωνας έγινε μόλις στα 1873. Πριν υπήρχε κάποια άλλη που χάλασε. Η καμπάνα της εκκλησίας όμως είναι πολύ παλιά, φερμένη από το Οίτυλο, όπως παλιότατα και φερμένα απ’ τη Μάνη είναι μια λευκή σημαία με κόκκινο σταυρό, είδος λαβάρου, που την περιφέρουν στο χωριό την ημέρα της Διακαινησίμου, ο ξύλινος επιτάφιος παρόμοιος μ’ εκείνους που βρίσκονται στη Μάνη, ακόμα και μερικές εικόνες καλούτσικης τέχνης…». Και πιο κάτω, για την τελετή της Ανάστασης (σελ. 182):

Μαρτυρία Πέτρου Καλονάρου (1921)

«Ο ιερέας άναβε με ατσαλόπετρα τη φωτιά για να δώσει νέο φως και ύστερα διάβαζε το Ευαγγέλιο του όρθρου. Κατόπιν ο παππάς έλεγε το «Χριστός Ανέστη» και κρατώντας την παλιά σημαία της αποικίας με τον κόκκινο σταυρό, προσκαλούσε το πλήρωμα των εκκλησιαζομένων κι ένας-ένας φιλούσε το Ευαγγέλιο και το χέρι του ιερέα…».

Εν κατακλείδι: το λάβαρο που διατηρούν επί τρεις αιώνες ως ιερό κειμήλιο από την μακρινή πατρίδα τους οι Μανιάτες του Καργκέζε, είναι παρόμοιο με εκείνο το οποίο βαστά ο Πετρόμπεης στο ξεκίνημα της Επανάστασης, κατά τον πίνακα του Hess.

Θεωρώ πως η σύμπτωση είναι πολύ μεγάλη για να είναι τυχαία.

Θ. Μπελίτσος, Σεπτέμβρης 2025

Δημοσιεύτηκε στην εφ. Μανιάτικη Αλληλεγγύη, φ. 322, Ιανουάριος 2026.

Πηγές-Βοηθήματα

«Από την Επανάστασι του 1821», εφ. ΕΘΝΟΣ, 24.3.1962.

«Πανόραμα Ελληνικής Επαναστάσεως», εκδ. Κ. Κουμουνδουρέα, χ.χ. (ίσως 1992).

Peter von Hess, πίνακας “Petros Mavromichalis revolts Messenia” (1852).

Αναστασία Μηλίτση-Νίκα, Σταυρούλα Βερράρου, «Η Καλαμάτα μέσα από το φακό του Χρήστου Αλειφέρη (1937-1974)», ΓΑΚ Μεσσηνίας 2013.

Ευάγγελου Δράκου, πίνακες: «Απελευθέρωση της Καλαμάτας» και «Αναπαράσταση της δοξολογίας της 23ης Μαρτίου στην Καλαμάτα», Λαογραφικό Μουσείο Καλαμάτας.

Θεόδωρος Γρ. Μπελίτσος, «Ενστάσεις για ένα μνημείο», στον τόμο (e-book) «Είκοσι και μία Ιστορίες για το ’21», Φλεβάρης 2024, εκδ. “The strange quark: Καταφύγιο λόγου”, σελ. 12-14.

Ι.Λ. «Ο εορτασμός της τοπικής εθνικής εορτής εις Καλάμας», εφ. Η Φωνή του Μοριά, 15.3.1956.

Μίμη Ηλ. Φερέτου, «Η Καλαμάτα αφετηρία της επαναστάσεως του 1821», εφ. Μεσσηνιακά Νέα, 18.3.1961.

Νικολάου Φαρδύ, «Ύλη και σκαρίφημα Ιστορίας της εν Κορσική Ελληνικής Αποικίας», Αθήναι, 1888.

Πέτρου Π. Καλονάρου, «Μάνη, Κάστρο της παράδοσης», εκδ. Πέτρος Πατσιλινάκος, 1981.

Σταύρου Γ. Καπετανάκη, «Οι Μανιάτες στην Επανάσταση του 1821», Εταιρεία Λακωνικών Σπουδών, 2015.

Από https://belitsosquarks.blogspot.com/

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΥΡΓΙΩΤΗΣ "Γυναίκες Φιλέλληνες: μεγάλη η βοήθειά των στον αγώνα της παλιγγενεσίας"

 

Γυναίκες   Φιλέλληνες: μεγάλη η βοήθειά των στον αγώνα της παλιγγενεσίας

Η μακροχρόνια σκλαβιά των Ελλήνων σε ένα βάρβαρο δυνάστη, απολίτιστο και αιμοχαρή συγκίνησαν την παγκόσμια κοινή γνώμη. Διαπίστωνε ο τότε κόσμος ότι οι Έλληνες ζούσαν υπόδουλοι και χωρίς στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα, αυτοί οι οποίοι τόσα πολλά υψηλά ιδεώδη και αξίες είχαν προσφέρει στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. Έβλεπαν οι περιηγητές που επισκέπτονταν την υπόδουλη Ελλάδα να στενάζει κάτω από ένα απάνθρωπο δυνάστη. Να κρέμεται πάνω από το κεφάλι του κάθε Έλληνα η κοφτερή χατζάρα του Tούρκου. Εύλογο ήταν να δημιουργηθεί ένα κύμα συμπάθειας και αγάπης προς τον σκλαβωμένο ελληνισμό. Ένα αντίδωρο σεβασμού για την ανεκτίμητη προσφορά του ελληνικού γένους προς την ανθρωπότητα. Το κύμα αγάπης και θαυμασμού των ξένων προς το Ελληνικό πνεύμα μπορεί να γεννήθηκε τα μαύρα χρόνια της σκλαβιάς, αλλά υπάρχει ακόμη και σήμερα. Είναι χρήσιμο που υπάρχει, όμως πρέπει και εμείς πρώτοι να σεβαστούμε την πολύτιμη κληρονομιά. Το θέμα μας είναι βέβαια άλλο. Ο φιλελληνισμός και ειδικότερα στα χρόνια προετοιμασίας και στα χρόνια της παλιγγενεσίας.

Ο φιλελληνισμός ένωσε πολλούς ανθρώπους διαφορετικών εθνοτήτων, άνδρες και γυναίκες. Χαρακτηριστική περίπτωση ήταν αυτή  με τους φιλέλληνες εθελοντές. Γάλλοι, Γερμανοί, Πολωνοί, Ιταλοί, Άγγλοι, Ελβετοί, κλπ.  ήρθαν και πολέμησαν μαζί στην Ελλάδα, οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι είχαν βρεθεί σε αντιμαχόμενες παρατάξεις στα πεδία μαχών της Ευρώπης.

Η θέση και ο ρόλος της γυναίκας στην κοινωνία την περίοδο αυτή είναι σαφώς περιορισμένη και ο φιλελληνισμός έδωσε την ευκαιρία η γυναίκα να διεκδικήσει τον ρόλο της. Στην Ευρώπη δεσπόζει η Ιερά Συμμαχία που αντιτίθεται σθεναρά σε κάθε απελευθερωτική προσπάθεια. Οι φιλέλληνες αψηφούν τους κινδύνους και αγωνίζονται για το ελληνικό γένος.

Θα εστιάσω την γραφή, στον γυναικείο φιλελληνισμό. Υπερεθνικός υπήρξε ο γυναικείος φιλελληνισμός όπως θα σκιαγραφήσουμε  παρακάτω. Οι Ελληνίδες όταν μάθαιναν την ύπαρξη φιλελληνικής εστίας απευθύνονταν εκεί για να ζητήσουν βοήθεια, όπως έπραξαν 31 γυναίκες το 1825 με επικεφαλής την λαμπρή λόγια Ευανθία Καΐρη (1799–1866). Στην έκκληση αυτή προς τις «φίλες της Ελλάδος» στην Αμερική για να ευχαριστήσουν για την ύπαρξη γυναικών και ανδρών που κατανοούν τα δεινά τους και δεν κλείνουν τα μάτια τους όπως πολλοί ευρωπαίοι. Η γνωστή αγωνίστρια Μαντώ Μαυρογέννους στέλνει επιστολή στο Παρίσι και απευθυνόμενη σε φιλελληνίδες τις προτρέπει «να στραφούν προς τις βαθύτερες αλήθειες που διέπουν την ανθρωπότητα», και να επηρεάσουν τους άνδρες της Γαλλίας. Μέσω του Βρετανού αξιωματικού και Φιλέλληνα, Blaquiere, στέλνει επίσης επιστολή στις Αγγλίδες Φιλελληνίδες, και ζητά την παρέμβασή τους για την δημιουργία ασύλου για τις γυναίκες και τα ορφανά παιδιά στην Εύβοια.

Οι γυναίκες της δύσεως οι οποίες συγκινήθηκαν και βοήθησαν με κάθε τρόπο την ελληνική παλιγγενεσία είναι πάρα πολλές. Ο Ιστορικός δεν τις κατέγραψε όλες. Είναι φυσικό και λογικό, έτσι γίνεται. Περνούν στις σελίδες της Ιστορίας οι πιο  σημαντικές. Θα αναφερθούμε σε όσες εντοπίσαμε στα σχετικά ιστορικά κείμενα. Πολλές γυναίκες φιλέλληνες βοήθησαν κατά την προεπαναστατική περίοδο και εξοικείωσαν τις κοινωνίες στις οποίες ζούσαν με την ιδέα της απελευθερώσεως του ελληνικού γένους από την μακρόχρονη βάναυση σκλαβιά. Μία κυρία της υψηλής γαλλικής κοινωνίας, πασίγνωστη για την δυναμική της προσωπικότητα και τις φιλελεύθερες ιδέες της, ήταν η Madame de Staël (1766-1817), Γαλλίδα λογοτέχνις και φιλελληνίδα, η οποία συνδέθηκε με τον Λόρδο Βύρωνα.

Δύο, άλλες, εμβληματικές φυσιογνωμίες είναι η ελληνοκύπρια Ελισάβετ Σάντη Λουμάκη - Chenier και η Ρωξάνδρα Στούρτζα. Η Λουμάκη κατοικούσε στο Παρίσι, ήταν λογοτέχνις και στο σπίτι της ιδρύθηκε η μυστική προεπαναστατική οργάνωση Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο με στόχο την απελευθέρωση της Ελλάδος. Εκεί εκπαιδεύτηκε ο Αθανάσιος Τσακάλωφ, ένας από τους τρεις ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας. Στρατολογούσε ανθρώπους και έστελνε μυστικά όπλα στην Ελλάδα. Αντίστοιχο ρόλο με αυτόν της Λουμάκη έπαιξε 10 χρόνια αργότερα η  Ελισάβετ Υψηλάντη, μητέρα των Αλέξανδρου και Δημητρίου Υψηλάντη. Η Ρωξάνδρα Στούρτζα (1786-1844). Ήταν κυρία επί των Τιμών της τσαρίνας Ελισάβετ (1779-1826). Στη Βιέννη γνωρίσθηκε με τον Άνθιμο Γαζή και τον μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιο και αποφάσισαν να συνιδρύσουν την κεκαλυμμένα φιλο-επαναστατική «Φιλόμουσο Εταιρεία». Επιχείρησε δε με διάφορες πρωτοβουλίες να κινητοποιήσει τη διεθνή κοινή γνώμη υπέρ της ελληνικής υπόθεσης. Μετά την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης, περιέθαλπε στη Ρωσία τους κατατρεγμένους Έλληνες που έφθαναν στην Οδησσό. Η θαρραλέα φιλελληνίδα από την Βαλτική, Barbara Julie de Krüdener (1764–1824) συνδέεται φιλικά με τον Αλέξανδρο Α΄ και τον επηρεάζει να βοηθήσει στην σύσταση της Ιεράς συμμαχίας και όταν αντιλήφθηκε το λάθος της προσπαθεί επίμονα μια δημόσια δήλωση του Αλεξάνδρου υπέρ των Ελλήνων, πράγμα που την οδήγησε στην εξορία της. Η σύζυγος του Αλεξάνδρου, τσαρίνα Ελισάβετ, δεν αποτέλεσε τη μόνη περίπτωση μέλους βασιλικής οικογενείας που δραστηριοποιήθηκε υπέρ των Ελλήνων. Η Caroline von Braunschweig-Wolfenbüttel (1768 – 1821), σύζυγος του βασιλέα Γεωργίου Δ΄ του Ηνωμένου Βασιλείου, υπήρξε φιλελληνίδα και στήριζε ένθερμα τη Φιλόμουσο Εταιρεία και τους σκοπούς της. Εντυπωσιακή είναι ακόμη η δράση της πριγκίπισσας Sophia Albertina της Σουηδίας (1753 – 1829), αδελφής του Σουηδού βασιλέα. Με την έναρξη της Ελληνικής Επαναστάσεως ίδρυσε γυναικείο φιλελληνικό κομιτάτο, μετατρέποντας τα ανάκτορα σε κέντρο του φιλελληνισμού. Ακόμη και η πριγκίπισσα της Ορλεάνης Louise Marie Thérèse Charlotte Isabelle d’Orléans (1812-1850) και όλος ο βασιλικός οίκος, είχαν ταχθεί υπέρ των Ελλήνων.

Οι κυρίες της αριστοκρατίας στην Ευρώπη βοήθησαν ποικιλοτρόπως την ελληνική υπόθεση. Γαλουχημένες με την κλασική παιδεία, είδαν τους σύγχρονους Έλληνες ως άξιους απογόνους του Λεωνίδα και του Μιλτιάδη. Στο σαλόνι της Δανής καλλιτέχνιδος Karen Margrethe «Kamma» Rahbek (1775-1829) τα λογοτεχνικά ενδιαφέροντα της Δανικής κοινωνίας διασταυρώθηκαν με συζητήσεις για τον φιλελληνισμό.

Το ίδιο παράδειγμα ακολούθησαν πολλές ευγενείς και καλλιεργημένες κυρίες που δέσποζαν στην κοσμική ζωή των πρωτευουσών της Ευρώπης. Μετέτρεψαν τα σαλόνια τους σε χώρο συνάντησης φιλελλήνων, και πρωτοστατούσαν σε διάφορες φιλανθρωπικές δραστηριότητες. Έτσι, η Anna Eynard – Lullin (1793-1868), Ελβετή ζωγράφος και φιλάνθρωπος, αναδείχθηκε θερμή φιλελληνίδα. Στη Γενεύη ίδρυσε φιλελληνικό κομιτάτο γυναικών.

Οι Φιλελληνίδες αναζητούσαν κάποια πρότυπα Ελληνίδας ηρωίδας στη Ελληνική Επανάσταση, και τα βρήκαν κυρίως στο πρόσωπο δύο εμβληματικών Ελληνίδων. Η πρώτη ήταν η δυναμική και μαχητική αγωνίστρια Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα (1771-1825). Ήταν μία εύπορη γυναίκα που είχε γνωρίσει πολλές δυσκολίες. Η δεύτερη ήταν η Μαντώ Μαυρογένους (1796-1840), την οποία χαρακτήριζε η παιδεία

Ο φιλελληνισμός καθίσταται πλέον κυρίαρχη «τάση» στην Ευρώπη και οι φιλελληνίδες διοργανώνουν ομιλίες, εράνους και αποστολές ιματισμού στην Ελλάδα. H ιδιαίτερα δραστήρια Γαλλίδα Φιλελληνίδα Madame Delcombre, ήταν επικεφαλής του φιλελληνικού κομιτάτου στο Παρίσι. Μία άλλη, διάσημη κυρία της Ευρωπαϊκής αριστοκρατίας, είναι η Madame de Récamier (1777 – 1849). Επίσης μέλος του φιλελληνικού κομιτάτου στο Παρίσι. Η Récamier συγκέντρωσε και εξέδωσε τις μακροσκελείς επιστολές, στις οποίες ο Voutier περιγράφει τα ήθη και τα έθιμα των Ελλήνων, ιστορικούς τόπους και σκηνές από μάχες, υπό τον τίτλο «Γράμματα για την Ελλάδα». Η Récamier υπήρξε μία δραστήρια προσωπικότητα σε ό,τι αφορά στο φιλελληνικό κίνημα. Η αγάπη της για την Ελλάδα και τους Έλληνες πυροδοτήθηκε από τη σχέση της με τον ρομαντικό συγγραφέα, πολιτικό και φιλέλληνα François-René de Chateaubriand (1768-1848). Η Recamier στήριξε την Ελληνική Επανάσταση με μεγάλες χρηματικές προσφορές από δικούς της πόρους, καθώς και από έσοδα εράνων.

Στη Γαλλία, ο φιλελληνισμός και η «ελληνομανία» φθάνει σε τέτοιο βαθμό, ώστε να επηρεάζει τη μόδα: εμπνευσμένες από την ηρωική Μπουμπουλίνα είναι οι «Robes de dame a la Bobeline». Η δημόσια εκδήλωση φιλελληνικών αισθημάτων ήταν, σε έναν βαθμό, τεκμήριο του επιπέδου της καλλιέργειας ή της ευαισθησίας μίας γυναίκας ή ενός άνδρα της εποχής. Μία τέτοια φωτεινή περίπτωση είναι η Πολωνή πατριώτισσα Emilia Sczaniecka (1804-1896), που έδρασε στην πόλη Poznan. Υπήρξε η « Μπουμπουλίνα της Πολωνίας». Η εξαγορά Ελλήνων από σκλαβοπάζαρα, και οι υιοθεσίες ορφανών παιδιών από την Ελλάδα, ήταν άλλα δύο δύσκολα πεδία δράσης για τα οποία ενδιαφέρθηκαν οι φιλελληνίδες.

 Η πλέον γνωστή περίπτωση φιλελληνίδας λογοτέχνιδος δεν είναι άλλη παρά η λαμπρή Mary Shelley (1797-1851) από την Αγγλία, σύντροφος του Percy. Η Shelley επέδρασε καθοριστικά στη διαμόρφωση του φιλελληνισμού του στενού της φίλου, Λόρδου Βύρωνα (1788-1824).

Η ελληνική περίπτωση έδωσε έμπνευση σε πολλές γυναίκες δημιουργούς για τα έργα τους και τη δράση τους. Η Αγγλίδα ιστορικός, συγγραφέας και ποιήτρια, Agnes Strickland (1796 –1874), έγραψε το ποίημα «Δημήτριος», εμπνευσμένη από την αγάπη της προς τους Έλληνες. Από την Γαλλία, η ποιήτρια Amable Tastu (1798–1885) έγραψε ένα ποίημα για τα Ψαρρά, ενώ η ποιήτρια Delphine Gay ή de Girardin (1804-1855) προσέφερε χρηματικά ποσά σε φιλελληνικούς εράνους. Στην Γερμανία, από τις πρώτες γυναίκες που τοποθετήθηκαν ανοικτά υπέρ των Ελλήνων ήταν η συγγραφέας Amalia von Imhoff-Helvig (1776-1831). Έγραψε και δημοσίευσε φιλελληνικά ποιήματα ήδη από την αρχή της Επανάστασης. Η συγγραφέας Friederike Brun (1765-1835) δημοσίευσε φιλελληνικά ποιήματα ήδη το 1821.

Η «Γερμανίδα Σαπφώ», Louise Brachmann (1777-1822),  έγραψε και δημοσίευσε φιλελληνικά ποιήματα υπό τον τίτλο «Griechenland».

Το 1824, η βαρόνη Julie Charlotte Dorothea Therese von Richthofen (1785-1840), έγραψε το φιλελληνικό έργο «Helas und Helianor» (Ο Έλας και ο Ελιανώρ). Στο έργο «Graf Branzka» (Ο βαρόνος Μπράντσκα) που συνέγραψε η Wilhelmine von Alben το 1829, γίνονται αναφορές στον Αλέξανδρο Υψηλάντη και την εξέγερση στην Ελλάδα. Η Γερμανίδα συνθέτις, συγγραφέας και παιδαγωγός Johanna Κinkel (1810 - 1858), που συμμετείχε στην επανάσταση του 1848 στην χώρα της, συνέθεσε το φιλελληνικό έργο «Hymne auf den Tod des Marco Botzaris» (Άσμα για τον θάνατο του Μάρκου Μπότσαρη, 1843).

Τα πρώτα χρόνια ζωής του νέου ελληνικού κράτους, οι φιλέλληνες άνδρες και γυναίκες επιχείρησαν να στηρίξουν τις προσπάθειες δημιουργίας ορισμένων απαραιτήτων δομών για τη λειτουργία του. Αν και συχνά δίδεται έμφαση στο φαινόμενο του φιλελληνισμού όπως εκδηλώθηκε κατά την δεκαετία του 1820, αξίζει να επισημανθεί ακόμη μία φορά, ότι η συμβολή του υπήρξε διαχρονική. Εκδηλώσεις φιλελληνισμού διατρέχουν ολόκληρο τον 19^ο και 20^ο αιώνα, καθορίζοντας τις ιστορικές εξελίξεις. Όπως διαπιστώνεται από την παραπάνω, σύντομη αναδρομή, η παρουσία των γυναικών στο φιλελληνικό κίνημα δεν είναι απλά συνοδευτική, αλλά ουσιαστικότατη.

Οι παραπάνω γενναίες γυναίκες και φιλελληνίδες προσέφεραν σπουδαίο έργο για την πατρίδα μας. Ήλθαν σε αντιπαράθεση με πρόσωπα που διέθεταν πολιτική ισχύ, και αποδείχθηκαν ισάξιες συνοδοιπόροι των αρρένων φιλελλήνων. Άσκησαν σημαντική επιρροή σε άνδρες και γυναίκες, επηρεάζοντας τον ρου της Ιστορίας και των πολιτικών εξελίξεων, σε μία εποχή που οι γυναίκες στον δυτικό κόσμο δεν είχαν κατακτήσει ούτε το δικαίωμα ψήφου, ούτε καν ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνία με τους άνδρες. Συνδέθηκαν με γυναίκες από άλλες χώρες και ενθάρρυναν, ηθικά και υλικά, τις αγωνιστικές προσπάθειες των Ελλήνων και των Ελληνίδων. Με τις σκέψεις και τις δράσεις τους προσέφεραν ανακούφιση, φροντίδα και ελπίδα στους Έλληνες. Μερίμνησαν για την εκπαίδευση και την φροντίδα των κορασίδων στην Ελλάδα, και μέσω υιοθεσιών προσέφεραν μία δεύτερη ζωή σε πολλά Ελληνόπουλα, που ο πόλεμος τους στέρησε τους γονείς και το μέλλον τους.

Μυργιώτης  Παναγιώτης

Μαθηματικός

Πηγές – Βιβλιογραφία

· Κανελλόπουλος, Παναγιώτης, Λόρδος Βύρων, Εκδόσεις Διον. Γιαλλέλης, Αθήνα 1983.

· Λάσκαρι, Σ.Θ., Ο Φιλελληνισμός εν Γερμανία κατά την Ελληνικήν Επανάστασιν, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, Εν Αθήναις, (χ.χ.).

· Μαράς, Κωνσταντίνος, Η Ελλάδα της Ευρώπης. Ο φιλελληνισμός ως πρώιμη μορφή ευρωπαικής ενσωμάτωσης. Εκδόσεις Γαβριηλίδης, Αθήνα 2015.

· Ξηραδάκη, Κούλα, ΦΙΛΕΛΛΗΝΙΔΕΣ Ι: Η ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΛΗΝΙΔΩΝ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ.

ΑΔΑΜΑΝΤΙΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΙΑ "ΤΑ ΣΠΑΡΑΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟ ΝΙΚΟΛΑ ΒΑΛΤΕΣΙΝΙΚΟΥ"

 ΤΑ ΣΠΑΡΑΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟ ΝΙΚΟΛΑ ΒΑΛΤΕΣΙΝΙΚΟΥ

«Παράδοση δεν είναι η διαφύλαξη της στάχτης,  αλλά η μετάδοση  της φλόγας»

Αδαμαντία Παναγούλια-Κουτσούκου 

 Μάρτιος 2023 ΑΘΗΝΑ

Ό,τι με σεβασμό διεσώθη από την κατασπάραξη του εχθρού

Συνάγετε τα περισσεύματα ίνα μη τι απόλυται

(κατάΙωάννηνστ.12)

.Για όσα σβήνει ο παντοδύναμος χρόνος, για αυτά που δεν εμφανίζονται στο σύνολό τους,δεν ερμηνεύονται ή δεν υπάρχουν γραμμένα, μόνο τα τελευταία λείψανα μπορούν να δώσουν πολύτιμες πληροφορίες, τα σπαράγματα.

Σπαράγματα κυριολεκτικά,σημαίνει, κατάλοιπα σάρκας ζώου, που κατασπάραξαν οι λύκοι. Μεταφορικά σημαίνει υπολείμματα καταστροφής, από τη μανία του εχθρού.

Εδώ, πέρα από το κατεστραμμένο, δισυπόστατο Παλαιομονάστηρο, τις πολυκαμένες μεταβυζαντινές, αξιόλογες αγιογραφίες του,και τους σωζόμενους έως σήμερα, καμένους κόκκους από τα συγκεντρωμένα σιτηρά, πρόκειται, για δύο ευαγγελικά, βυζαντινά, χειρόγραφα φύλλα, που διεσώθησαν με σεβασμό και φυλάσσονται στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών.

Βορελιανός κώδικας

Σπαράγματα που περίσσεψαν  από το αναγκαίο τεμάχισμα χειρόγραφων Ευαγγελίων της μονής, κατά τη διάρκεια της μάχης, στην ατυχή επιχείρηση πολιορκίας του μοναστηριού,με εμπρησμό,από τον Ιμπραήμ, το 1826   

Η καταστροφή των εικονογραφημένων βυζαντινών και μεταβυζαντινών, χειρόγραφων Ευαγγελίων, θεωρείται η σοβαρότερη και αναντικατάστατη απώλεια, μεταξύ των σημαντικών χειρόγραφων εκκλησιαστικών κειμένων, των μοναστηριακών βιβλίων. Στα ελληνορθόδοξα εκκλησιαστικά συγγράμματα, στηρίχτηκε η Παιδεία του γένους. Η συμβολήτων μοναστηριακών βιβλίων της ανυπότακτης Γορτυνίας, ήταν καθοριστική στην τόνωση της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης των Ελλήνων στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Τα μοναστήρια της αδούλωτης Γορτυνίας, υπήρξαν πνευματικά καταφύγια. Κέντρα Παιδείας έχουν χαρακτηρισθεί από τον καθηγητή του Πολυτεχνείου Νικόλαο Μουτσόπουλο, στο βιβλίο του Τα Μοναστήρια και οι Εκκλησιές της Γορτυνίας. Υποστήριξαν τη διατήρηση της θρησκείας, της γλώσσας, την επιβίωση της φυλής, και οδήγησαν στην κατάκτηση της ελευθερίας.

Οι  Ευαγγελιστές

«[…]Ταβιβλία των εκκλησιών μας ετελείωσαν πλέον και αυτά δένονται φυσέκια[…]»,

ειδοποιεί  και βεβαιώνει με το επείγον η επιστολή των οπλαρχηγών της Σπάρτης.

Ενώ η Δημητσάνα, η κιβωτός του ελληνισμού και της ορθοδοξίας,το οπλοστάσιο του αγώνα, εξόπλιζε αδιάκοπα τους αγωνιστές με πυρομαχικά, και οι Έλληνες αμύνονταν γενναία, προέκυψε μεγάλη έλλειψη χαρτιού, για το δέσιμο των φυσεκιών.

Ο σκοπός της απελευθέρωσης επιτακτικότερος και ιερότερος όλων, αγίασε κάθε πρόσφορο μέσο! Στις κρίσιμες ώρες του πολέμου, το χαρτί των ιερών βιβλίων, φάνηκε σωτήριο υλικό, απαραίτητο για το δέσιμο των φυσεκιών. Πανάρχαια, πολύτιμα εκκλησιαστικά βιβλία, όσα είχαν διασωθεί από τους εμπρησμούς του εχθρού, και τον παμφάγο χρόνο, χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή φυσεκιών. Πρώτη η σπουδαία βιβλιοθήκη της Δημητσάνας, θυσίασε για τον ιερό σκοπό, πολλά παλαιά, σημαντικά βιβλία,μαζί και άλλα ιερά βιβλία, που διαφυλάσσονταν εκεί. Αναπόφευκτη ήταν και η θυσία βιβλίων και ιερών κειμένων, από τη δισυπόστατη ιερή μονή αγίου Νικολάου και Αναλήψεως του Κυρίου, του Παλαιομονάστηρου Βαλτεσινίκου. Στη σχετική αναζήτηση –έρευνα, που έγινε στα τηρούμενα βιβλία της βιβλιοθήκης, από τον αείμνηστο δάσκαλο Χρυσόστομο Κριμπά, προέκυψε ότι, στη βιβλιοθήκη της Δημητσάνας, φυλάσσονταν ο κτητορικός κώδικας και τα ιερά βιβλία της ιερής Μονής Βαλτεσινίκου, μέχρι της αρχές του Απελευθερωτικού Αγώνα. Δεν ανευρέθηκαν έκτοτε πουθενά. Η Ιστορία και η Παράδοση απαντά, ότι πολύ πιθανό, χρησιμοποιήθηκαν και αυτά μαζί, για την κατασκευή των φυσεκιών. Μόνο ένα από τα ιερά Ευαγγέλια της ιστορικής μονής, διεσώθη. Άκαυστο βγήκε από τη φωτιά του ιερού βήματος. Στο βιβλίο, «Μνήμες από το Βαλτεσινίκο και τα γύρο χωριά»,(σελίδα 554 Νέστωρ Μπούμπουλη), βεβαιώνεται ότι: «Εις το ιερόν του ναού, των Ταξιαρχών Βαλτεσινίκου, φυλάσσεται παλαιόν Ευαγγέλιον, ανήκον εις την πλησίον του Βαλτεσινίκου κειμένη ιερά μονή αγίου Νικολάου και Αναλήψεως, επί δε του επαργύρου αυτού καλύμματος, υπάρχει η κάτωθι επιγραφή:

«ΤΟΑΓΗΟΕΒΕΓΚΕΛΙΟΜΟCTHΡΗOYΑΓΙΟΥΝΙΚΟΛΑΟΥ ΒΑΛΤΕCHΝΙΚΟΥ

ΠΗΜΕΛΗΤΕ ΟΚΑΛΗΝΙΚΟΣ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΣΧΤΗΤΟΡ1809

Μέσα στις στάχτες της καταστροφής του Παλαιομονάστηρου, δύο μαυροκαπνισμένες ιερές σελίδες από χειρόγραφα Ευαγγέλια της μονής, απέμειναν σπαράγματα από το αναπόφευκτο κομμάτιασμα των ιερών βιβλίων, για την κατασκευή φυσεκιών, την ώρα της μάχης. Παρέμειναν στην εστία τους, για εκατό χρόνια, μετά από τη νικηφόρα αντίσταση του 18261,και διατήρησαν άσβεστη τη σπίθα της ιστορικής μνήμης.

Το 1926, τα δύο ευαγγελικά φύλλα, με τα καλλιγραφημένα κεφαλαία γράμματα, και την απλή εικονογράφηση, έναν αιώνα μετά την ατυχή από τον Ιμπραήμ πολιορκία, του Παλαιομονάστηρου, ο αείμνηστος ιερέας παπαθόδωρος, προπάππος του αείμνηστου επίσης ιερέα Κώστα Παπαδόπουλου (1928- 2001), εκτίμησε ότι αξίζουν αιώνια διασφάλιση. 

Παρά τις δυσκολίες και τα μέσα της εποχής, διέσωσε με τον καλύτερο τρόπο τα δύο ιερά κειμήλια. Με επίσημο συνοδευτικό έγγραφο, σφραγισμένο με τη σφραγίδα της ιερής Μονής Κοιμήσεως της Θεοτόκου Βαλτεσινίκου, έστειλε τα δύο ευαγγελικά σπαράγματα, στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών. Οι βυζαντινολόγοι καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών Νικόλαος Βέης(1906) και Δημήτριος Πάλλας (1933-1955), όταν συνέταξαν σταδιακά τον κατάλογο συλλογής χειρογράφων του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου Αθηνών, και εκπόνησαν την καταλογογράφηση, καταχώρησαν στον κατάλογο τα δύο σπαράγματα, ως «ιερά λείψανα δύο ΕυαγγελίωντουΑγίουΝικολάουΒαλτεσινίκουΓορτυνίας».

 

Από τότε,παραμένουν για τους μεταγενέστερους τεκμήρια Ιστορίας και Ορθοδοξίας. Η μπαρουτοκαπνισμένη τους μορφή, οδηγεί νοερά στο ιστορικό παρελθόν, και βεβαιώνει ότι η Ιστορία του Βαλτεσινίκου, της Γορτυνίας και των μοναστηριών της, έχει γραφτεί με φωτιά και σίδερο. Οδηγεί στο βιβλιογραφικό εργαστήρι, όπου ο γραφέας μοναχός,με προσευχή και υπομονή καλλιγραφεί, και επιμελείται τα ιερά γράμματα. Παρουσιάζει τον μικρογράφο, με σιγή και προσοχή,να κοσμεί, το μέσον κάθε σελίδας, με καλλιτεχνικές μικρογραφίες, ανάμεσα σε κείμενα με θεϊκά μηνύματα.

.

1.https://www.youtube.com/watch?v=uOPiIEzYImM&t=21s

Το ιερό φύλλο-«σπάραγμα»με αριθ.καταλογογράφησης: 1926 ΧΑΕ εγγρ. έχει αρκετά περίτεχνη γραφή με κεφαλαία γράμματα, και μικρότερα από το δεύτερο. Η σελίδα του κοσμείται στο μέσον με ζωγραφισμένο μικρό κηροπήγιο.

Συμπεραίνεται ότι όλες οι σελίδες αυτού τουΕυαγγελίου ήταν κοσμημένες στο μέσον με απλές εκκλησιαστικές μικρογραφίες, πιθανώς από τον ίδιο τον γραφέα του κειμένου.

Στην Α,πρώτη στήλη, υπάρχει παράγραφος από το κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο Κεφ.10,13 .

Στη Β, δεύτερη στήλη, παράγραφος του κατά Λουκά ΕυαγγελίουΚεφ.10(1-6)

              Α                                                                                    Β

«…ο δε μισθωτός φεύγει ότι μισθωτός,εστίν,                         « Τω καιρώ εκείνω ανέδειξεν ο Κύριος ,

και ου μέλλει αυτώ περί των προβάτων                                    Και έτερους εβδομήκοντα και απέστειλεν αυτούς ανα

Εγώ ειμί ο ποιμήν ο καλός, και γιγνώσκω τα εμά,                 δύο προ προσώπου αυτου  εις πάσαν πόλιν και τόπον

και γιγνώσκομαι υπό των εμών καθώς γιγνώσκει                 ου έμμελεν αυτός έρχεσθαι. Έλεγε νουν προς αυτούς,

 με ο πατήρ καγώ γιγνώσκω τον πατέρα                                 ο μεν θερισμός πολύς, οι δε εργάται ολίγοι

και την ψυχήν μου τίθημι υπέρ των προβάτων.                     Δεήθητε ουν του Κυρίου του θερισμού όπως εκβάλη

Και άλλα πρόβατα έχω α ουκ έστιν εκ της αυλής ταύτης.   Εργάτας εις τον θερισμόν αυτού.Υπάγετε.Ιδού εγώ

Κακείνα με δει αγαγείν και της φωνής μου ακούσωσι          αποστέλω υμάς ως όρνας εν μεσω λύκων. Εις ην

Και γεννήσετα ιμια ποίμνη και εις ποιμήν.                                     πόλιν..

.          

                                                     

Η στρογγυλόσχημος μεγαλογράμματη γραφή

Συναντάται, στις σελίδες 167 και 168 του συγγράμματος του καθηγητή Α. Σιγάλα, όπου αντιγράφεται κείμενο: «από τον Κώδικα της Λαύρας του Αγίου Όρους, πιθανότατα του 10ου αιώνα. Ο καθηγητής προσθέτει στη σελίδα 71 του συγγράμματός, ότι: «ίδια γράμματα με αυτά των Σπαραγμάτων,συναντώνται και στον Κώδικα Κουτλουμουσίου του Αγίου Όρους».(Βλ. σελίδα 167, εικόνα 103, του συγγράμματος Α. Σιγάλα)Ν. Μπούμπουλης

Το ιερό φύλλο,«σπάραγμα»,με αριθμό καταλογογράφησης: 1928ΧΑΕεγγρ.

έχει κεφαλαία γράμματα,μεγαλύτερα από το πρώτο,βυζαντινά, καλλιγραφικά.

Η πρώτη στήλη αρχίζει με τις τελευταίες λέξεις ,από το κατά Μάρκον 6ο Ευαγγέλιο ιε-32, της ακολουθίας των Παθών του Κύρίου, και ακολουθεί το 7ο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον κζ  33,54, της ακολουθίας των Παθών του Κυρίου.

Α                                                                                                        Β

6ο Ευαγγέλιο κατά ΜάρκονΙΕ-32,                             7ο  Ευαγγέλιον κατά Ματθαίον κζ33-54,               

της ακολουθίας  των Παθών του Κυρίου:        της ακολουθίας των παθών του Κυρίου(συνέχεια)

«Ο Χριστός ο βασιλεύς το υΙσραήλ                  αυτού την αιτίαν αυτού γεγραμμένην

Καταβάτω νυν από του Σταυρού,                    Ούτος εστίν Ιησού ςο Βασιλεύς των Ιουδαίων 
ίνα ίδωμεν και πιστεύσωμεν ει ςαυτόν..».     Τότε σταυρούνται συν αυτώ δύο λησταί
                                                                                 Είς εκ δεξιών και είς εξ ευωνύμων.
                                                                                οι δε παραπορευόμενοι εβλασφήμουν αυτόν
.7οΕυαγγέλιο κατά Ματθαίον κζ33-54,                  κινούντες  τας  κεφαλάς αυτών λέγοντες.
της ακολουθίας των παθών του Κυρίου           Ο καταλύων τον ναόν και εν τρισίν ημέρας οικοδομών…»

«Τω καιρώ εκείνο ελθόντες οι στρατιώται 

εις τόπον λεγόμενον Γολγοθά, ό εστίν 

λεγόμενος κρανίου τόπος, έδωκαν αυτώ 

πιείν όξος μετά χολής μεμιγμένον και 

γευσάμενος ούκ ήθελ επιείν.

Σταυρώσαντες δε αυτόν διεμερίσαντο 

τα ιμάτια αυτού ..

.βαλόντες κλήρον καί καθήμενοι ετήρουν αυτόν εκεί.  

Και απέθηκαν επάνω της κεφαλής

Η συγκεκριμένη στρογγυλόσχημος μεγαλογράμματη γραφή,βρίσκεται επίσης, σύμφωνα πάντα με τους ειδικούς ερευνητές, «στον Κώδικα Ιωάννου Χρυσοστόμου», ο οποίος έχει αντιγραφεί τον 11ον αιώνα από(VILELLIET PAOLI), και έως τα μέσα του 12ου αιώνα εξακολουθεί να συναντάται.(βλ.(Τ) Θώμψον: Πανομοιότυπο Ευαγγέλιο, Τύπου 33, 980μ.Χ, σσ. 266, 268) Ν. Μπούμπουλης


Ειδικοί ερευνητές, συνεκτιμώντας τα συμπεράσματα γραφολόγων ερευνητών, βεβαιώνουν ότι, τα δύο ιερά λείψανα των Ευαγγελίων του αγίου Νικολάου,, είναι γραμμένα σε στρογγυλόσχημο μεγαλογράμματο ρυθμό γραφής, από επαγγελματίες γραφείς κειμένων. Τα γράμματά τους είναι βυζαντινά, κεφαλαία καλλιγραφημένα. Η διαφορά στη μορφή δείχνει πως προέρχονται από δύο διαφορετικά Ευαγγέλια, γραμμένα πιθανόν από δύο διαφορετικούς γραφείς. Ηευρεία χρήση αυτού του ρυθμού γραφής, είχε προ πολλού περιορισθεί. Μόνο σε ορισμένα εκκλησιαστικά βιβλία, παρέμεινε αφενός από ιερή παράδοση, αφετέρου, ως η κατάλληλη γραφή για τη δημόσια ανάγνωση των Ευαγγελίων.

Στο βιβλίο του Θάνου Μαρκόπουλου ΣΤΟΥΣ ΔΡΟΜΟΥΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ3, Χαρτί και καλαμάρι, κεφάλαιο «Η γραφή»,βεβαιώνεται: «Από τα χρόνια της αρχαιότητας έως και τους πρώτους βυζαντινούς αιώνες, επικρατούσε η μεγαλογράμματη γραφή: Κεφαλαία γράμματα, χαραγμένα ή γραμμένα ξεχωριστά το ένα από το άλλο, χωρίς τόνους, πνεύματα και σημεία στίξης. Στα τέλη όμως, του 8ου αιώνα, όλο περισσότεροι άνθρωποι ζητούσαν βιβλία, με κείμενα παλιά και καινούρια».

Τα επιστημονικά , συμπεράσματα, ειδικών ερευνητών, σχετικά με τα Σπαράγματα των δύο Ευαγγελίων,από το Παλαιομονάστηρο αγιο Νικόλα Βαλτεσινίκου, επισημαίνουν:

Βοηθούν την έρευνα για εύρεση του έτους έναρξης λειτουργίας της ιερής μονής του Παλαιομονάστηρου αγίου Νικολάου, και συμβάλλουν έτσι, κατά προσέγγιση, στον υπολογισμό της ηλικίας της ιστορικής μονής.

Ως παλαιότερη από την ιερά μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου,η μονή αγίου Νικολάου, δίνει πληροφορίες και για την ιερά μονή της Παναγίας Βαλτεσινίκου.

Οδηγούν στον υπολογισμό της ηλικίας των δύο Ευαγγελίων.

Οι ειδικοί του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου Αθηνών μας πληροφορούν:

Όλα τα εικονογραφημένα βυζαντινά και μεταβυζαντινά  χειρόγραφα των Ευαγγελίων, που έχουν αντιγραφεί από επαγγελματίες αντιγραφείς κειμένων,
εκτός από την ιστορική, θρησκευτική και καλλιτεχνική τους αξία, δίνουν επίσης πληροφορίες για την εκκλησιαστική παλαιογραφία,την τυπογραφία και την μικρογραφική ζωγραφική.

.Παρέχουν πολλές άλλες σημαντικές πληροφορίες, οι οποίες συμβάλλουν στην κατανόηση της εποχής τους και είναι πολιτισμική κληρονομιά.

Στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών, (όπου λόγω ανακαίνισής του, δεν κατέστη δυνατή πρόσφατη φωτογράφηση των δυο Σπαραγμάτων), βρίσκεται και ένα άλλο επίσημο έγγραφο,με αριθμό καταλογογράφησης,το οποίο έχει σταλεί από τον ίδιο αείμνηστο ιερέα, Θεόδωρο Παπακωσταντίνου, στη μνήμη του οποίου, αυτό το πόνημα αφιερώνεται .

«[…]Εκείνη ακριβώς την εποχή εμφανίζεται η  μικρογράμματη γραφή, που αποτελεί εξέλιξη της γραφής των παπύρων. Εξέλιξη της μικρογράμματης γραφής αποτελεί η γραφή που χρησιμοποιούμε σήμερα.Πρόκειται για μία επαναστατική αλλαγή. Τα γράμματα κάθε λέξης είναι ενωμένα, γραμμένα με μία κίνηση της γραφίδας και η κάθε λέξη ξεχωρίζει από την επόμενη. Η μικρογράμματη γραφή χρειάζεται λιγότερο χώρο, κι έτσι τα βιβλία έγιναν μικρότερα. Εξάλλου, με τον διαχωρισμό των λέξεων, τον τονισμό και τη στίξη, τα κείμενα έγιναν και πιο ευκολοδιάβαστα».

ΣΤΟΥΣ ΔΡΟΜΟΥΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ3…¨Χαρτί και καλαμάρι¨ΘάνουΜαρκόπουλου

Άκαυστη μένει η μνήμη, η  πίστη και η Ιστορία στον ηρωικό τόπο.

Έρευνα-ανασκόπηση, συγγραφή, εικονογράφηση, επιμέλεια και δημοσίευση πονήματος

Αδαμαντία Παναγούλια -Κουτσούκου

 

Πηγές πληροφόρησης

1. Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών.

2. ΘάνουΜαρκόπουλου βιβλίο ΣΤΟΥΣ ΔΡΟΜΟΥΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ«Χαρτί και καλαμάρι»

3. «Μνήμες από το Βαλτεσινίκο και τα γύρω χωριά»ΝέστωροςΜπούμπουλη

4Το Ιστορικό Παλαιομονάστηρο Βαλτεσινίκου και η Ένδοξη Ιστορία του, Χρυσόστομου Κριμπά ,(διασκευή Αδαμαντία Παναγούλια)

https://www.inarcadia.gr/dd/valtesiniko/imgpanag/keimenopanagoulia.pdf

5. Διαδικτυακός τόπος wikipaideia

6. Εγκυκλοπαίδεια ΚΟΝΤΕΟΥ ΝΑΣΤΟΥ

7. Ζώσα Παράδοση

Φωτογραφίες

1) «Στους δρόμους του Βυζαντίου»βιβλίο Θάνου Μαρκόπουλου(φωτο3)

2) «Μνήμες από το Βαλτεσινίκο και τα γύρο χωριά»ΝέστωρΜπούμπουλης(2)

3) Βορελιανός κώδικας διαδικτυακός τόπος (1)

4) Φωτογραφίες, αγιογραφίες Παλαιομονάστηρου,άλμπουμ Αδαμαντία Παναγούλια

Οποιαδήποτε αναπαραγωγή κειμένου ή φωτογραφίας από το παρόν πόνημα απαγορεύεται.

Η δημιουργός διατηρεί κατοχυρωμένα και ακέραια τα δικαιώματα της πνευματικής ιδιοκτησίας. (Νόμος 2121 1993)

https://www.inarcadia.gr/